जनप्रिय साहित्य चौतारी

2011-04-13T23:18:00.000-07:00

म पत्रकार

2011-01-21T07:51:00.000-08:00

जनतालार्इ सूचनाको हक दिलाउन
आफ्‍नो भोक तिर्खा बिर्सने म
चौथो अंकको गर्वले फुकेको तर
भित्रभित्रै ग्याष्टिकले सुकेको ख्याउटे
म पत्रकार

हुने खानेकै सधैं गुण्ागान बर्साउने
शब्दका बुलेटले भष्ट्राचारी तर्साउने म
आफ्‍ना लागि त
लौरो न हतियार
म पत्रकार

नाम चलाउन बाँचेको
आकासवेलीको भm्‍याङ्ग भmैं म
साहारा र सहानुभूति बिनाको
कुहिरोको काग
म पत्रकार

जान्दा जान्दै लुटिएको
दिनदहाडै कुटिएको म
अरुको पीडा, तीललार्इ पहाड बनाउने
जिउँदो भएर लास भmैं
म पत्रकार

हार्दिक श्रद्धासुमन शिखर पुरुष गिरिजाप्रसाद कोइराला

2010-03-20T22:32:00.000-07:00

यात्रा फोटो

2009-04-24T06:55:00.000-07:00

कान्तिपुर सिटी कलेबाट नयाँ बर्षो यात्रामा जाँदै गरेका सहपाठीहरु ।

नियात्रा

2009-04-24T06:44:00.000-07:00

धुलो, धुँवा र पानीमा रुझ्दै नयाँ बर्ष

प्राथमिक तहसम्म पढ्दा हामी विभिन्न रङ्गका साइनपेन किन्थ्यौं । आफैंले चित्र कोरेर साथीलाई नयाँ बर्षो शुभकामना दिन्थ्यौं । म भने सधैं गमलामा फूलेको बोटसहितको फूल बनाउँथे । त्यो बाहेक मलाई अरु फूल बनाउने अभ्यास नै भएन । यो क्रम माध्यामिक तहसम्म रहर्‍यो । पछि पोष्टकार्डको चलन आयो । मन परेको नायक नायिकाको पोष्टकार्ड एक महिनाअघिदेखि नै किनिन्थ्यो । मेरो मनपर्नेे कलाकार भारतीय नायीका दिब्या भारती थिइन । नयाँ बर्षा साथीले दिएका कार्डको घरमा चाँङ्ग नै लाग्थ्यो । कति भित्तामा टाँगिन्थ्यौ । उच्च शिक्षा हासिल गर्न २०५३ सालमा नेपालगञ्जको महेन्द्र बहुमुखी क्याक्पसमा भर्ना भए । त्यसबेला ग्रेटिङ्ग कार्ड बाँडियो । कार्ड महंगो पर्ने भएकाले मन मिल्ने साथीलाई मात्र दिइन्थ्यो । कम्प्यूटर सिकेर इन्टरनेट चलाउन जानेपछि नयाँ बर्षो शुभकामना इमेलबाटै दिन थालियो । जब मोबाइल सेवा उपलब्ध भयो । त्यसपछि एसएमएसबाट नै शुभकामना आदान-प्रदान हुन थाल्यो । इमेल र मोबाइलबाट शुभकामना दिने क्रम त जारी नै छ । २०६६ सालको नयाँ बर्षभने कलेजका सहपाठीहरुसँग यात्राको रुपमा यसरी अविष्मरणीय घटनाको रुपमा मनाइयो ः

काठमाडौको प्रदुषणबाट वाक्क लागेर हामी केही साथी शहर बाहिर जान चाहिरहेका थियौं । एक दिन म कम्प्यूटरमा फोटोको फोल्डर हर्ेर्दै थिए गत बर्षकाफल खाएको याद आयो । काडमाडौंको कान्तिपुर सिटी कलेजमा आमसञ्चार तथा पत्रकारितामा मसँगै स्नातकोत्तर तह तेश्रो सेमेष्टरमा पढ्ने साथीहरुलाई काफल खान कतै जाँउ है भने. । प्रस्ताव सहजै स्वीकृत भयो । कसैले दक्षिणकाली त कसैले ककनी जाउँ भने । झण्डै दर्ुइ हप्तासम्म पनि काफल खाने साइत जर्ुर्नै सकेन । यही क्रममा नयाँ बर्षआयो । राजधानी बाहिर गएर नयाँ बर्षमनाउने हाम्रो योजना बन्यो, चैत्र ३१ गते । भोलिपल्ट कलेजमा ७ बजे उपस्थित भएर जाने निधो भयो । हामी १४ जना तर मोटरसाइकल भने पाँच वटा मात्रै । हुनत दर्ुइ वटा स्कुटर पनि थियो । टाढाको यात्रामा स्कुटर नलैजाने निधो भए पनि अरु विकल्प नहुँदा बचन नै तोडियो । प्रति ब्यक्ति चार-चार सय रुपैयाँ उठायौं, कोषबाट सबै खर्च एकद्वार प्रणालीबाट गर्ने गरी । को-कसको मोटरसाइकलमा चढ्ने भनेर एक, दर्ुइ, तीन गन्दै चिट्टा हालेर साथी छान्यौं । जुन रमाइलोको शुरुवात थियो ।

विहानको लगभग साढे आठ बजेको हुदो हो क्यार हामीले यात्रा थाल्दा । पौने नौ बजे टियू गेटमा पुगेर मोटरसाइकलमा दर्ुइ-दर्ुइ सयको पेट्रोल हालेर अघि बढ्यौंं । चोभारको डाँडा नजिक पुगेर केही बेर सामुहिक फोटो खिच्यौं । त्यसपछि शुरु भयो हाम्रो मोटरसाइकल यात्रा । नयाँ बर्षा दक्षिणकाली माइको दर्शन गर्न जानेको घुँइचोले फर्पिङ्ग नपुग्दै बाटो निकै जाम थियो । वेगले गाडी चल्दा धुलो त उडाउथ्यो नै । गाडीले फाल्ने प्रदुषणयुक्त धुँवा पनि उस्तै । दक्षिणकालीमा दर्शनार्थीको लाइन शिवरात्रीमा पशुपतिनाथकोभन्दा कम्ती थिएन ।

दक्षिणकालीदेखि केही परसम्मको बाटो त पक्की नै थियो । त्यसपछि शुरु भयो कच्ची भर्खर बन्दै गरेको बाटोको पालो । छैमले नपुग्दै बाटोमा धुलोको कुहिरीमण्डल शुरु भयो । त्यहाँ पुग्दा सायद ११ बजेको थियो क्यार । सबैलाई भोक लागिसकेको थियो । साथी किरण आचार्य र साजन सुबेदी अघिगए वा पछि कसैलाई थाहा भएन । मोबाइल सर्म्पर्क हुन पनि नेर्टवर्कको समस्या । निकैबेरपछि बल्लतल्ल र्सर्म्पक भयो । उनीहरु त दक्षिणकाली मन्दिर पो पसेका रहेछन् । चाँडै आउन भनेर हामी छैमले बजारतिर लाग्यौं । सबैभन्दा अगाडि किशोर जी -थुलुङ्ग) र म थियौं । मैले दर्ुइ वटा बिष्कुट किनेर ल्याए । किशोरजीले पmुटी । हामीले खाएर नसक्दै अरु साथी आईपुगिहाले, खाना खानुपर्ने बेलामा नास्ता खाने भयौ । साथी मणि कर्माचार्यले 'हृयाभी डाइट' भन्दै अण्डा र पmुटी अर्डर गरे । कसैकसैले चिया पनि खाए । सोनु केसी, म, महेश आचार्यले भैंसीको प्युउर -ताजा) भन्दै दूध खायौं । गीता न्यौपाने र आरती लोहोरुङ्गले चाउचाउ खोले । साजन र किरणले पोलेर ल्याएका पाँच वटा मकै पनि बाँडेरै खाँयौं । यसरी खाँदा परिवारमै बसेर खाएको आभाष भयो । पेट अघाए पनि नअघाए पनि साँच्चै सन्तुलित आहार बनेको थियो त्यो खुवाइ ।

नढाँटेर भन्ने हो भने छैमले नपुग्दासम्म हामी कहाँ जादैछौं भन्ने मलाई थाहा थिएन । हाम्रो यात्रा कुलेखानी जलबिद्युत आयोजनातिर रहेछ । छैमलेबाट पनि अझैं १७ किलोमिटर पश्चिम । केही परसम्म त सडक ठीकै थियो । त्यसपछि शुरु भयो धुले कच्ची सडकको कहानी । पहाडको बाटो भए पनि धुलौटे । धुलोको थुप्रो यतिसम्म थियो कि थ्याच्च जुत्ताले टेक्दा चारैतिर छरिन्थ्यो । काठमाडौंमा प्रदुषणसँगै धेरै फलफूल र तरकारीहरु रसायनयुक्त हुन्छ । ताजा र स्वच्छ पाउन गाह्रो भएकाले होला सायद यात्राका क्रममा उडेको धुलोलाई साथीहरुले स्वच्छ समेत भन्न भ्याए । धुलो यति बाक्लो उड्थ्यो थियो कि बाटो कता छ भन्नेसम्म थाहा हुँदैनथ्यो । अगाडि गएको मोटरसाइकलको साथीलाई पनि देख्न सकिंदैनथ्यो । धुलोले बाटो नदेख्दा झण्डै भीरबाट खस्ने अवस्था पनि आउँथ्यो भन्थे चालक साथीहरु । त्यतिबेला मैले नेपालगञ्जमा लाग्ने बाक्लो शीत लहर सम्झन्थे । त्यस बेलाको दृष्यले मोटरसाइकलमा हाम्रो अगाडि कुदिरहेका साथीलाई आकासमा उडिरहेको हेलिकोप्टर एकाएक सेतो बादलको घुम्टोमा हराएको जस्तै देख्थ्यौ । हाम्रो अनुहार धुलोले ढाकिएर चिन्न नसक्ने खाल थियो । साथीहरुले त पर्ुखाकै ठाउँमा पुग्यौं भनेर बाँदर जस्तै देखिएकोमा समेत ठट्टा गरे । बाटो साह्रै ओरालो मोडको त कुरै नगरौ । त्यसलाई बाटो भन्ने कि भीर, छुट्टाउन गाह्रो थियो हामीलाई । खसे कहाँ पुगिने हो पत्तो थिएन । एकदमै होसियारी साथ मोटरसाइकल चलाउनु पथ्र्यो रे चालक साथीहरु भन्थे । त्यही बाटोमा हेटौंडाका लागि यात्रुवाहक टाटा सुमो गाडी चल्दोरहेछ धुलोमा छोपिदै ।

स्कुटरमा भएकाले पछाडि परिन्छ भनेर हामी दर्ुइ जना -म र किशोर) सबैभन्दा अगाडि थियौं । पहाड फेंदीको सानो बजारमा पुग्दा नयाँ बर्षो कार्यक्रम हुँदै थियो । कार्यक्रमका सञ्चालकको बेढंङ्गको प्रस्तुती, बेतुक ब्याख्या, सुनेर छक्क पर्‍यौ । एकैछिन पछि स्वागत गीतमा दर्ुइ युवतीले पुष्पबृष्टि गर्दै नाचेको देखेर हामीले केही मनोरञ्जन लियौं । मैले केही तस्वीर पनि खिंचे । तर पनि साथीहरु आइपुगेनन् । किन ढिलो भयो भनेर हामी दुवैले अड्कल काट्दै थियौ । करिब १५ मिनेट पछि गीता न्यौपानको स्कुटर लिएर टिकानाथ खनाल झुल्किए । पछिपछि मनोज आचार्य मोटरसाइकलमा गीता र विजया दाहाललाई राखेर आइपुगें । बाटोमा साथी गीता र विजया चढेको स्कुटर दर्ुघटना परेको खबर सुनाएं । गीतालाई अलि वेसी चोट लागेको रहेछ । त्यत्तिबेला हिड्न नै गाह्रो भएको थियो । विजयाको अवस्था भने अलि सामान्य नै थियो । भरे औषधि गर्ने भनेर फेरि गन्तव्यतिर नै लाग्यौं । त्यो बजारबाट पनि कुलेखानी त झण्डै ८ किलोमिटर टाढा पो रहेछ । हामीले बाटो किनारमै भेटिएको ऐसेलु झ्याङ्गैबाट टिपेर खाँयौं । त्यसपछिको हाम्रो यात्रा खोलाको बगरैबगरबाट भयो । ठाउँ-ठाउँमा पानी बगेको खोलामा मोटरसाइकल कुदाउनु पथ्र्यो । पछाडि बसेका साथी र्झनुपथ्र्यो । आरती -किरणको बेस्टपmेण्ड), मणि र मेरो काम भने मोटरसाइकलले खोला तर्दाको दृष्य क्यामरामा कैद गर्ने हुन्थ्यो । एक बजेतिर हामी कुलेखानी पुग्यौं । त्यहाँको वातावरण अत्यन्तै रमाइलो रहेछ । ड्यूटीमा बसेका नेपाली सेनाका जवानले निर्देशन दिए-'मोटर साइकल अगाडि नलैजाने, ड्यामको डिलमा बसेर नहर्ेने र फोटो नखिच्ने ।' यति टाढा आएर पनि फोटो खिच्न नपाउँदा मन खिन्न भयो । तर जो कोहिले पनि नियमको पालना त गर्नेपथ्र्यो ।

ड्याम माथिबाट पर्ूवतिर फर्केर हर्ेदा दर्ुइतिर हरियो पहाडहरु कुम जोडेर बिश्राम गरिरहे जस्तो र बिचमा निलो ठूलो पोखरीकोे पानीलाई नियाल्दा लाग्थ्यो कि साच्चै शान्तिको रंग निलो नै रहेछ किनकि पोखरी शान्त थियो । आकाससंगै सेता बादलका थुङ्गा स्वतन्त्रतापर्ूवक स्वाभिमानी हरियो पहाडको शिरमा सिउरीएको देख्न पाएको भए शुभ साइत पथ्र्यो होला तर त्यसबेला आकास कालो धमिलो बादलले ढाकेर नेपालको भाग्यमाथि नै कुसाइत पार्न खोजे जस्तो आभास हुन्थ्यो । हामीले देखेको नयाँ नेपालको सपना यस्तो होस जहाँ सबै सुखि र खुशी हुन भन्ने कामना गर्दै एक आपसमा खुशी साट्यौ ।

नेपालको सबैभन्दा ठूलो इन्द्र सरोवर त कुलेखानीको त्यहि निलो पोखरी पो रहेछ । जलाशयमा पानीको मात्रा घट्को भन्दै विद्युत प्राधिकरणले दैनिक १६ घण्टे लोड सेडिङ्ग गरिरहेको थियो । वास्तवमा इन्द्र सरोवरमा पानीको सतह त घटेकै रहेछ । साथीहरु भन्दै थिए-'पानी नै रहेनछ त विजुली कसरी आओस् -'

हामीले ड्यामभन्दा केही पर पुगेर मात्र फोटो खिच्ने अनुमति पायौं । विभिन्न पोजमा फोटो खिचियो । धेरैबेरको थकाई पनि मेटिएको अनुभव भयो । आएको बाटोे हुदै र्फकनलाई स्कुटरबाट सम्भव थिएन । त्यसैले सजिलोको लागि हेटौंडाहुँदै काठमाडौं र्फकने लामो यात्रा तय गर्नुपर्ने बाध्यता आइलाग्यो । हतारका कारण कुलेखानीका स्वादिला माछासमेत खान पाइएन ।

जंगलको बाटो उकालो भए पनि पक्की चाँहि थियो । हामी हेटौंडाको बाटोतिर लाग्यौं । पानीका बाछिटाले हान्दै थियो । सिमसिमे पानीमा किशोरजी र मैले गीतको भाखा शुरु गर्‍यौं 'सिमसिमे पानीमा ज्यानले बेमान गर्दैन जिन्दगानीमा ।' गीत मकवानपुरको भैंसे पुग्दासम्म जारी रर्‍हयो । पानीको छिटा बढ्दै बढ्दै अमलाको दाना जत्रो बन्दै थियोे । इतिहासमा पढेको भीमफेंदी नजिकको मकवानपुर गढी दरवारको जिर्ण्र्ाावस्था प्रष्ट झल्कन्थ्यो । देशमा संघीयताको वहस चलिरहेको बेला ऐतिहासिक दरवारको संरक्षण नभएको देख्दा अब बन्ने संघीय राज्यको अवशेष पनि हाम्रा भावी सन्तानले यसरी नै देख्ने हुन् कि भनेर पीर लाग्यो ।

भैंसेमा हामीले केहीबेर थकाइ मार्‍यौ । थकाईले हेटौंडाको लामो बाटोलाई छोडेर छोटो बाटो र्फकने कुरामा सहमत भयौं । खाजाको रुपमा केरा र पmुटी खायौं । ढिलो हने डरले पाकिसकेको चिया पनि छोडेर सीमभञ्ज्याङ्गतर्फो उकालो यात्रा तय गर्‍यौं । त्यसपछि शुरु भयो बेमौसमी वषर्ा । गोलि जस्तै बर्सिए पानीका बुलेट । मोटरसाइकल चढेका साथीहरु सबै अगाडि गएसकेका थिए । सबैभन्दापछि टिका र राजेन्द्र चापागाई चढेको स्कुटर थियो । म र किशोरको स्कुटरमा उनीहरु भन्दा अगाडि थियो । टिकाले चलाएको -गीताको) स्कुटरमा पेट्रोल सकिन लागेकाले मेरा गुरुजी -किशोर) ले उनीहरु अगाडि पठाएर हामी पछिपछि लाग्यौं । जति उकालो बढ्दै गयो त्यति नै बषर्ाको बेग बढ्दै गयो । टिकाले मोबाइल र पर्स भिज्ला भनेर निकाल्न खोज्दै गर्दा स्कुटर पल्टियो । राजेन्द्र एकतिर, टिका र स्कुटर अर्कोतिर । हामीले उठाउन मद्दत गर्‍यौं । केहीबेर अघि मात्रै 'यात्रा निकै झकास भयो तर गीताहरु दर्ुघटना भएर अलि बोर भयो' भन्ने राजेन्दे्र खुट्टामा चोट लागेर खोच्याउदै हिड्न थाल्यो । यस्तो अवस्थामा पनि पानीमा रुझ्दै सीमभञ्ज्याङ्ग पुग्नुको विकल्प थिएन ।

केही घण्टाअघिको शरिरको धुलो सबै पानीले पखाल्यो । लुगा पनि सबै भिज्यो । अङ्ग-अङ्गमा पानी र जाडो पस्यो । वनमा लागेको डढेलो पानीले निभाएर धुँवा आउँदै थियो । त्यही धुँवाहुँदै बाटो काट्दा अलिकति भए पनि न्यायो भएको महसुस गथ्यौर्ं हामी । बाटोको डिलमा ठूला बोटमा साना-साना लाली गुँरास फुलेका देखिन्थे । घर पुग्ने हतारले टिप्ने फर्ुसद त कसैलाई भएन तर त्यो दृष्यले मन प्रफुल्ल थियो ।

सीम भञ्ज्याङ्ग पुग्दा ६ बजिसकेको थियो । सबै पानीले निथुक्कै भिजिसकेका थियौं । जाँडोले हातमा काँडा उम्रेका थिए । बैशाखको महिना भए पनि हामी हतार-हतार आगो ताप्न थाल्यौ । शुरुमा साजन, म, विजया र किशोर मात्र थियौं । महेश आचार्य र किरणपछि थपिए । आगो ताप्दा पाइन्टबाट बाफ आउँथ्यो । चिसोले कठ्याङ्गएिको साथी आउँदा हामी आगो ताप्ने ठाउँ दिन्थ्यौं । त्यतिबेला साथीको सहृदयीपन प्रष्टसँग झल्कन्थ्यो ।

घाइते गीताका लागि जडिबुटी खोज्न टिकाजी बारीतिर गए । अहँ तितेपाती.भेटिएन । कसैले उन्यूले सेक्दा पनि राम्रो हुन्छ भने । टिकाजीले क्षणभरमै खै कहाँबाट हो ल्याएर आए । त्यतिबेला हामीलाई बैद्य पनि साथैमा ल्याएको जस्तो आभाष भाथ्यो । सीम भञ्ज्याङ्गमा पनि खाना खाने कुरा भएन । चिया, मासुचिउरा, आलु र केराउको तातो तरकारी, र चिसो सेल सेकेेर खायौं । काठमाडौंतर्फप्रस्थान गर्दा सात बजिसकेको थियो । सीम भञ्ज्याङ्ग त धेरै अग्लो ठाउँ पो रैछ, उचाइ २४८८ मिटर । त्यसपछिको हाम्रो गन्तब्य दामन हुदैअघि बढ्यो । दामनको परिचय काठमाडौंबाट हिउँमा खेल्न जाने ठाउँ हो । हामी पुगेको बेला हिउँ पर्ने सिजन परेनछ । हाम्रा लागि झिसमिसे साँझमा दामन केवल बाटो मात्र भयो । अर्को पटक आउँला नि भनेर हामी एकछिन पनि नरुकी बाइक कुदाएर भाग्यौं ।

हाफ भेष्ट त्यो पनि निथुक्कै भिजेकोले जाडोले मेरो शरीर थरथरी काँपिरहेको थियो । भन्दा लाज लाग्छ, सुन्नेले नपत्याउन पनि सक्छन् । बाटोमा धुलोबाट जोगिन लगाएको मास्कले नै जाडोमा न्यानोको काम गर्‍यो । निकै जोसले गाएका गीतले पनि जाडो भगाउँथ्यो । बाटोभरी म, किशोर राजेन्द्र, किरण, साजन, अनिश बज्राचार्य, गीता, मनोज गीत गाउँदै हिड्यौं । कुनै-कुनै बेला मणि कर्माचार्यको पनि गीतमा साथ हुन्थ्यो । बीच-बीचमा साथीहरुको गीतमा फर्माइस हुन्थ्यो । कहिले पप, कहिले लोकगीत त कहिले आधुनिक । हामीले गीत नगाउँदा साथी सोनु केसीले, शंकरजी तपाईलाई जाडो लागेर गीत नगाउनु भएको हो भनेर झक्झकाएको कुरा म कहिल्यै बिर्सन्न ।

घाइते साथी राजेन्द्रले सुगम पोखरेलको 'फेरि त्यो दिन सम्झन चाहन्न' बोलको गीतलाई प्यारोडी बनाएर 'फेरि यो दिन सम्झन चाहन्न । कुलेखानी घुम्न आउन्न' ले उसको पीडाबोध हुथ्यो । त्यसपछि हामीले नारायणगोपाल गर्ुवाचार्यको 'यति धेरै माया दिइ मन भरी दुःख नदेऊ' गीतको प्यारोडी बनायौ -'यति धेरै साथी ल्याइ । स्कुटरमा यति टाढा घुम्न नआउ ।' गीत गाउँदा गाउँदै हामी कतिखेर पालुङ्ग पुग्यौं पत्तै भएन । त्यहाँ हामीले गीता र राजेन्द्रको खुट्टामा ब्याण्डेज बाँध्ने र औषधि लगाउने कार्य गर्‍यौ । दर्ुइ लिटर पेट्रोल किनेर हामी लाग्यौं, नौबिसतिर । नौवीसे पुग्दा साढे दश बजिसकेको थियो । त्यहाँ हामी दश जनाले खाना खायौं । साजन र सोनुले चिया र चिउरा मात्र खाए । विजया र महेशजी सीम भञ्ज्याङ्गबाटै छुट्टसिकेका थिए ।

साजनले हामीले खाना खाइरहको फोटो खिच्यो । फोटो खिच्दै उसले कम्ती 'चुस्की' लिएन । घाइते गीताले आफ्नो चोट बिर्सदैं यात्राको रमाइलो ब्यक्त गरेको क्षण बिर्सन नसक्ने खालको छ । 'के को चम्को हो ब्रो -, आज त डल्लै रमाइलो भो नि' नौवीसेमा खाना खाँदै गरेकी गीताले अत्यन्तै खुसी भाव प्रकट गर्दै भनेको कुरा मगजमा अझैं पनि खेलिरहन्छ । हिड्नको लागि साथीको सहारा खोज्ने गीताका यी वाक्यले मैले पनि चिसोको पीडा बिर्सर्ेेे थिए । नौबिसेमा हामीले कोषबाट बचेको पैसाबाट ६ वटा मोट्साइकलमा सय-सय रुपैंयाँको पेट्रोल हालेर थानकोटको उकालो ताक्यौं ।

कलंकी पुग्दा साढे एघार बजेको थियो । टिकाजी गीतालाई पुर्‍याउन स्कुटर चलाएर ललितपुरतिर लागे, अनिश आरतीलाई बाइकमा राखेर स्वयंभूस्थित अनुपा श्रेष्ठको घर हिडे । साजन, म, किशोर, राजेन्द्र र किरण पाँच जना भयौं । दर्ुइ वटा बाइकमा नअटाउने भएपछि मणि, मनोज र सोनु हामीलाई पुर्‍याउन कालिकास्थानसम्म आए । त्यतिबेला पौने १२ बजिसकेको थियो । मनोजले मोटरसाइकलको मिटर हेरेर २२३ किलो मिटरको यात्रा पूरा भएको रहेछ भनेर सुनाए । पानीले रुझेका सबैको कपडा बाटोमा नै सुकिसकेका थियो । साथीहरुसँग शुभकामना साँटासाँट गरेर हामी मध्यराती छुट्टयिौं । म पनि घट्टेकुलोस्थित किरण/किशोर दुतावास-२ मा नै सुत्न गए । कोठामा पुग्दा १२ बजेको थियो । भोलि विसञ्चो नहोस् भनेर हामी तीनै जनाले सिटामोल खायौं । कुरा गर्दागर्दै किरण त निदायो । किशोर र म पनि केहीबेर यात्राको समीक्षा गर्दै विहान अबेर उठ्ने भनेर सुत्यौं । हामी पनि चाँडै निंदायौं ।

अर्को दिन बिहानै राजेन्द्रलाई फोन गरेर चाँडै उपचार गर्न सुझाव दिए । विजयाको मोबाइल स्वीच अफ थियो । गीताको मोबाइल नम्बर मसँग नभएकाले दिउँसो मात्र सर्म्पर्क भयो । दर्ुघटनाबाट खुट्टा फ्याक्चर भएको रहेछ । भर्खरै अस्पतालबाट ब्याण्डेज गरेर आएँ भन्ने गीताको वाक्यले मलाई अत्यन्तै दुःखी बनायो । सहानुभूति प्रकट गर्दै स्वास्थ्यको ख्याल गर ल भनेर फोन राखे । त्यो साँझ म सिनामंगलमा गल्फ खेलको रिर्पोटिङ्ग गर्न जाने कार्यक्रम थियो । मन गहु्रगो भएर आयो । कतै जान पनि मन लागेन । अर्को दिन कलेजमा पढ्न आएको राजेन्द्रको खुट्टामा पनि ब्याण्डेज थियो तर खुट्टा फ्याक्चर भएर होइन कि घुँडाको लिगामेन्टमा समस्या भएर । साथी घाइते भएको पीडा भए पनि हामीले नयाँ बर्षरमाएर मनायौ । त्यो दिन त अब चाहेर पनि फेरि दोहोर्‍याउन सकिन्न होला, बिर्सन त सकिन्न नै - 'हैन ब्रो -' 'होत्त नि ब्री ।'

बगनाहा-५, बर्दिया
हाल ः पुतली सडक काठमाडौं

गजल

2009-04-12T00:40:00.001-07:00

न्याउलीले विरही गीत गाउन छाड्यो
बषर्ातमा घनघोर पानी आउन छाड्यो

र्सवाङ्ग नाङ्गयिो मनुष्यको मानवता
लज्जावती फूलले सरमाउन छाड्यो

निर्दयीका भीडमा चित्कार ती घाइतेका
सान्तवना बिना घाउ चहराउन छाड्यो

फुल्नु पर्ूव चुडिन्छन् वाटिकाका कोपिला
सुवास र्छर्दै फूल पनि मुस्कुराउन छाड्यो

रुपैया पैंसामै मिल्छन् शुरा र सुन्दरी पनि यहाँ
आजभोलि दुलाहाले दुलही नि अन्माउन छाड्यो

कथा

2009-04-12T00:30:00.000-07:00

लौटीको पढाइ

'किन मेडम ढिलो आउनु भयो नि -' मीस अनामिका प्रश्न गर्छिन् । 'विदेशी पाहुना आएका थिए । खाना खुवाएर विदा गर्दा समय गएको पत्तै पाइँन' दुपट्टाको टुप्पोले निधारको पसिना पुछ्दै लौटीले भनिन । उनले पुलुक्क घडीतिर हेरिन । एघार बज्नै लागिसकेको रहेछ ।
पछाडिको बेञ्चमा बस्ने दर्ुइ महिला कुरा काट्दै थिए, 'कहिले पो यिनी समयमा पढ्न आइन र - लौटीले नसुने झै गरिन । बिस्तारै भन्ने के कुरा हो - आज घरमा तरकारी मीठो पाक्यो कि क्या हो - मीस कुरा उनीहरुलाई ब्यङ्गय गर्दै भन्छिन । सबै गलल हास्छन् । दुबै महिला आत्तिन्छन् । 'केही होइन त्यत्तिकै' भनेर र्टार्छन् । पहिलो घण्टीको समय १५ मिनेट मात्र बाँकी हुन्छ । मीस पढाउन थाल्छिन । तर लौटीको ध्यान उनले भनेको कुरामा पटक्कै जाँदैन । 'आज त बिहे गरेको पनि १० बर्षपुगेछ । खै मेरा सन्तान - खै मलाई पारिवारिक सुख - डाक्टर श्रीमानको देश-विदेशमा नाम चलेको छ । हात मात्र लगाउँदा पनि बिरामी निको हुन्छन् रे । घरमा आउँदा जहिले पनि राती अबेर नै । बिहान अस्पताल जान पनि सधैं हतार । बिदाको दिन पनि सँगै बस्न पाएको होइन । क्लिनिक जानु पर्ने । चासो र चिन्ता पनि घर बाहिरकै । श्रीमानको अनुहार पढ्दा पनि सुख देखिन्न । आफ्नो मनमा पीडाको ठूलो रोग छ ।' सम्झँदै घोरिन्छिन् ।

दृष्य-१
'हाँस्दै आउनु भएको छ, के को खुसी नि -' प्रश्नको जवाफ दिनुको सट्टा वहाँ अँगालो मार्नुहुन्छ । म सपना हो कि विपना ठान्छु । आज तिमी कति राम्री देखिएकी - वहाँ बिहेको पहिलो दिन झैं चिउँडो समाउनु हुन्छ । मलाई लाज लाग्छ । त्यही बेला थाहै नदिइ निधार, गाला र ओठमा चुम्बन गर्नुहुन्छ । आज त्रि्रो जन्म दिन । लगाएर हेर त, तिमीलाई कस्तो हुन्छ - जापानी महङ्गो साडी झोलाबाट झिकेर दिनुहुन्छ । म सानो बच्चाझैं वहाँको काखमा बस्छु । मेरो खुसीको सीमा नै हुँदैन । अनायासै ओठमा चुम्बन गर्छर्ुु एकछिन वातावरणमा मौनता छाउँछ । वार्तालापहरु पनि चुम्बन साँटासाँट गरेर हुन्छन् ।

पढाउँदै गरेकी अनामिका मीसको हातबाट डस्टर भुँइमा खस्दा लौटी झसङ्ग हुन्छिन् । अनुहारमा चिटचिट पसिना आउँछ । उनी आफूलाई धिर्काछिन्, 'दिउँसै सपना पो देख्न थालेछु ।' मीस एकोहोरो बोल्दै पढाउँछिन् तर त्यो पढाइले लौटीको ध्यान खिच्न सकेको छैन । उनी निहुरेर बेञ्च मुनी हर्ेर्छिन् ।

दृष्य -२
भाउजु तपाई कति भाग्यमानी, एक छोरा एक छोरी । गाउँका काका रामविलास आमासँग भन्छन् -'दर्ुइ सन्तानर् इश्वरको बरदान ।' मलाई त अब सन्तानको रहर पुग्यो बाबु । छोरालाई राम्रो शिक्षा दिक्षा दिएर छोरीलाई कूल घरानमा बिहे गर्न पाए सन्तोष भयो । भाइलाई बोर्डिङ्ग स्कूल पढ्न पठाउँछन् । मलाई घरधन्दामै सिमित गर्छन् । 'सस्तो सम्पत्ति छ । यसले किन पढ्नु पर्‍यो - पैसा भए आफूले चाहे जस्तो पनि ज्वाइ पाइन्छ', भन्ने हजुरबाको तर्क । छोरी भएकै कारण मलाई पढ्न दिएनन । भाइ एसएलसी पास गरेर उच्चशिक्षा लिन अमेरिका गयो । तीन बर्षछि उतैकी केटी बिहे गरेर र्फकन्छ । दुबै एकदमै माया गर्छन् । एकछिन पनि छुट्टदिैनन् । आफ्नो त बिहे भएको दिनदेखि न राम्रोसँग बोलेको हो न कहिल्यै सँगै घुम्न गएको हो । घरमा नपुगेको केही छैन । आवश्यकता पर्दा जे समान पनि आउँछ । के चाहिन्छ, रामेलाई भनेर लिन पठाउनु । वहाँ यस्तै भन्ने गर्नुहुन्छ । अभाव छ त माया र दम्पत्तीको सरसल्लाहको । दाम्पत्य जीवन अत्यन्तै नमज्जा लाग्छ । आखिर के कुरा पुगेको छैन -

पर्ढाईमा लगनशील छात्राले ध्यान एकोहोरो रुपमा अन्तै मोडेको देखेपछि अनामिका मीस सोध्छिन-'होइन, लौटी मेडम तपाईलाई के भो - सञ्चो छैन -' उनी हड्बडाउँछिन्-'केही भा छैन' भन्दै ध्यान दिएर सुने झै गर्छिन । आँखा कक्षाकोठाको कालोपाटीमा भए पनि मन पढाइभन्दा धेरै टाढा-टाढा पुग्छ ।

दृष्य -३
'छोराले भर्खर डाक्टरी पास गरेको छ । घरमा बिरामी जाँच्न आउनेको घुँइचो नै लाग्छ । तीन वटा अस्पतालमा काम गर्न बोलाएका छन । बिहे गरेपछि मात्र जागिर खाने यसको सोचाइ छ ।' ससुरा धनञ्जयले मेरो बाबालाई भन्नुहुन्छ । हुनत सम्धी भइसकेका छैनौ तर सम्धी नै भन्छु । भन्नुस् सम्धीज्यू ज्वाइ कस्तो लाग्यो - बाबा सोझो मान्छे । डाक्टर ज्वाइ पाए के चाहियो वहाँलाई - भनिदिनु भयो-'मैले सोचेकै जस्तो भयो सम्धी ज्यू ।' वहाँको मुखबाट पनि अनायासै सम्धी शब्द नै आउँछ । दुबै हाँछन् । अरे, कुरो पक्का नभइकनै हामी सम्धी-सम्धी । ससुरा त बाठो मान्छे । कुरा अगाडि बढाउँनु हुन्छ-'हेनुस् सम्धी ज्यू छोरो पढाउँदा बहुत खर्च भयो । डाक्टर छोरालाई गाडी पनि किन्न सकेको ।' वहाँ घुँमाउरो पाराले दाइजोको कुरा झिक्नुहुन्छ । बाबा भनाइको आशय बुझेर सोध्नुहुन्छ-'अँ सम्धी ज्यू के मा चढ्ने विचार छ, ज्वाइ साहेबको -' वहाँ छेउमा बसेर मुस्कुराउँनुहुन्छ- मागेजस्तै हुने भयो भनेर ।' ससुरालाई चिमोठेर हातमा कार लेख्नुहुन्छ ।' नपढेको बाबालाई के थाहा हातमा लेखेको कुरा । ससुराले हत्त न पत्त भन्नुभयो -'सम्धीज्यू डाक्टर जस्तो मान्छे मोटरसाइकलमा हिड्न सुहाउँछ र - फेरी उसले काम गर्ने भनेको अस्पतालसँग गाडी पनि छैन रे । उसका साथीहरु कार चढ्छन् । त्यो पनि ससुरालीले दिएको ।' बाबा दाइजोमा कार दिन सहमत हुनुभयो । मेरो बाबाको साझोपनको फाइदा उठाउँदै १० लाख नगद, परिवारका सदस्यहरुलाई एक-एक वटा गहना बनाउन ५ तोला सुन, अरु पनि के-के हो के माग गर्छ । बाबा डाक्टर ज्वाइ पाएकोमा दङ्ग, सबै कुरामा सही थपिदिनु हुन्छ । त्यँही बिहेको दिन तोकिन्छ, धुमधामसँग गर्ने । जन्ती मात्र पाँच सय ल्याउने । वाचा अनुसार बाबाले दाइजोमा कुनै कसर राख्नुभएन । विदाइ गर्दा भनेको सम्झन्छु-'ज्वाइसाब मेरी एक्ली छोरी हो । यसलाई दुःख के हो थाहा छैन । सधैं खुसी पार्नुहोला ।'

ती कुराले लौटीको भक्कानो छुटेर आउँछ । परेलीको डिलबाट बर्रर आँसु र्झछ । चर्को स्वरले चिच्चाउँछिन -'बाबा मलाई सुख छैन । धेरै दुःख पाएकी छु ।' कक्षा कोठाका सबैको ध्यान लौटीको चिच्चाहटतिर जान्छ । मीस आएर सुम्सुम्याउँदै रुमालले आँसु पुछ्छिन् । 'के भयो भनेर -' सोध्छिन । लौटी स्थितिलाई सहज बनाउन खोज्छे-'अहँ केही भएको छैन । बाबाको माया लागेर आयो ।' मीसले 'तपाईलाई बिसञ्चो होला जस्तो छ । घाम तापेर बस्नुस्' भनेपछि लौटी चौरमा गएर बस्छिन् । र्सर्ूयको न्यायोले पनि उनको मन एकत्रित हुँदैन । सोचाइको गहिराइमा डुब्छिन ।

दृष्य -४
एक दिनको कुरा हो । वहाँ राती घरमा आउन ढिलो गर्नुभयो । म खाना नै नखाएर बाटो हर्ेर्दै बसे । टाढा-टाढा गाडी चलेको आवाज त आउँथ्यो तर उज्यालो घरको भित्तामा नपुगेरै टाढिन्थ्यो । भुस्याहा कुकुर एकनाससँग भुकिरहन्थे । आमाले भनेको सम्भिmन्थे -'एकसुरले कुकुर भुक्नु अशुभ हुन्छ रे ।' म यस्ता कुरामा विश्वास गर्दिन । बेकार ठान्छु । एकनासले टाढा-टाढा आँखा दौडाउँछु । गाडीको आवाज आउँछ । म दौडदै गेट खोल्छु । कहिल्यै रक्सी नखाने वहाँ रक्सीले मातेको पाउँछु । गाडीबाट झर्दा धन्नै लड्न थाल्नुहुन्छ । अँगालो हालेर सम्हाल्छु । वहाँलाई छोड्न आउनु भएका डा.श्रीकृष्ण गुनासो गर्नुहुन्छ-'भाउजु हाम्रो घरको पार्टर्ीी किन नआउनु भएको -' मलाई के थाहा कस्को घरमा के पार्टर्ीीथयो । नाजवाफ हुन्छु । कहिल्यै नमिठो नबोल्ने वहाँका मुखबाट एक्कासी निस्कन्छ-'अनपढ मान्छे के को पार्टर्ीीर्टर्ीी जानु पर्‍यो हँ - यसलाई सँगै लगेर जानु । मेरो समाजमा कुनै इज्जत छैन ।' डा.श्रीकृष्ण लाजले कालोनिलो भएर र्फकनुहुन्छ । मैले ख्याल गरेकी थिए । बाइबाइ र गुडनाइट समेत भन्न सक्नु भएन । फनक्क गाडी फर्काएर जानुभयो । मेरो त मुटुमा बाणले हाने झै भयो । झनक्क रिस उठ्यो । एक मनले त आफ्नो अपमान गर्ने जड्याहालाई भुँइमा छोडिदिऊजस्तो लाग्यो । फेरी पत्नीको कर्तब्य सम्झेर डुङ्गडुङ्गती गन्हाए पनि विस्तारामा लगेर पल्टाए । त्यो रात त भोकै सुतें ।

बिद्यालयको हाफछुट्टीको घण्टी बज्दा उनी झसङ्ग हुन्िछन । महिलाहरु घाम ताप्दै खाजा खान शुरु गर्छन् । कोही तरकारी-चिउरा, कोही आलु-परोठा, कोही मकैका खाजा खान्छन् । लौटीकी मिल्ने साथी प्रमिलाले उसको झोला बोकेर ल्याउँछे । आज लौटीको नास्ता पुरी र आलुको सुख्खा तरकारी हुन्छ । प्रमिलाले भुटेको चिउरा ल्याएकी हुन्छे । दुबै बाँडेर खान्छन् । कक्षा शुरु हुन घण्टी लाग्छ । दुबै कक्षा कोठामा पस्छन् । लौटी ढोका नजिकैको बेञ्चमा कुनातिर गएर बस्छिन ।
रमिला मीस पढाउँदा सबैभन्दा रमाइलो गर्छिन । पाँचौं घण्टीमा उनले पढाएको सबैले बुझ्छन् पनि । अरुले गृहकार्य गर्न दिए झैं रमिला कक्षा कोठामा सबैलाई हँसाएर फरुङ्ग पार्छिन । आज लौटीलाई हाँस्न पटक्कै मन छैन । उनी त श्रीमान्बाट आफू तिरस्कृत भएका एकएक घटनाहरु सम्झन थाल्छिन । बिहे भएदेखि आजसम्मका श्रीमानका ब्यवहार केलाउँछिन् ।

दृष्य -५
राजधानीमा भब्य मैथली नाट्य महोत्सव हुन्छ । आयोजक टिकट बेच्च आउँछन् । वहाँको चाहाना नहुँदा नहूुँदै पनि दर्ुइ वटा टिकट कटाएर र्फकन्छन् । लामो समय गाउँ छोडेकाले महोत्वसमा गएर गाउँका चार्डपर्वहरु हर्ेन पाइने भयो भनेर म खुसी थिएँ । वहाँको पनि विदाको दिन थियो । सधै कार्यालयमा काम छ भनेर वाहाना बनाएर कतै घुमाउन लैजानु हुन्थेन । आज राम्रो अवसर पाइयो भनेर म दङ्ग थिएँ । एघार बजेतिर खाना खाएर १२ बजेसम्म जाने होला भनेर मैले हस्याङ्गफस्याङ्ग गर्दै सबै काम सके । केही क्षण बिश्राम गरेर वहाँ अफिसमा मिटिङ्ग छ भनेर जान थाल्नुभयो । मैले महोत्सवको कुरा गरे । वहाँले को जान्छ यस्ता महोत्सवमा भनेर पन्छिनु भयो । साँझ मेरी साथीले महोत्सव निकै रमाइलो भएको सुनाइ । साथै वहाँ त एउटी तरुनीसँग मस्केर बस्नु भएको थियो रे । उनले सोध्दा गाउँबाट आएकी साली भन्नु भएछ । मेरो गाउँमा बैनी पर्ने त कोही छैन । म त छाँगादेखि खसे झै भए । आखिर जानु नै थियो भने किन ढाट्नु - साँझ यो कुरा भन्न पनि सकिन । नपढेकोमा आफूलाई धिक्कारे । जन्मदिने आमालाई र शिक्षा नदिने बाबालाई पनि । मेरो भाग्य नै यस्तै भनेर चित्त बुझाए ।

सातौं घण्टी लाग्दा उनको ध्यान भङ्ग भयो । अन्तिम घण्टी पर्ढाई नहुने भयो । मेडमको छोराको बिहे रे । कति महिला गृहकार्य गर्न छुट्टकिो मौका मिलेकोमा दङ्ग थिए । उनकी साथी प्रमिला भने बोडिङ्गबाट छोरा ल्याउनु पर्छ भन्दै हतार-हतार घर गइ । गृहकार्य गर्नेहरु पनि एकएक गर्दै आफ्नो बाटो लागे । हर्ेदाहर्ेर्दै कोठा रित्तियो । लौटीले चारैतिर नियाली । कोठा सुनसान । उनले आफू अशिक्षित भएकै कारण समाज र श्रीमान्बाट अपमानित भएको ठानिन । समाजमा स्थापित हुन र श्रीमान्को माया पाउन पढेर देखाउने अठोट गरिन । सहपाठी हेरिन, ७२ बर्षी राधा, ६५ बर्षी विजया, ५० बर्षी गीता । सबैमा उत्साह छ । उनीहरु सबैले एसएलसी पास गरेर जागिर खाने रे । उनले आफू त भर्खर ३५ बर्षी जवान सम्भिmन । उनले पनि पढेर स्टाफ नर्स हुने लक्ष्य लिइन ।

दृष्य -६
महिला अस्पतालको दक्षिणतर्फो कोठामा अन्तर्वार्ता दिनेको लाइन हुन्छ । पाइन्ट टिर्सट लगाएका सुन्दरीका पछाडि साडी लगाएकी म अधबैंसे महिला पनि उभिन्छु । एकाएक गर्दै हाँस्दै आफूलाई सोधेको प्रश्नबारे छलफल गर्दै युवतीहरु र्फकन्छन् । मेरो पालो आउँछ । कोठामा पस्न अनुमति माग्छु । भित्र त आफ्नै श्रीमान् पो बसेको देख्छु । छेउमा अस्पतालकी निर्देशक डा.उमा श्रीवास्तव । मैले हत्तनपत्त साडीको एक किनारले आधा मुख छोपेर दुबैलाई नमस्कार गर्छर्ुु अस्पतालकी निर्देशक डा.उमाले नै प्रश्न गर्छिन-'तपाई किन जागिर खान आउनु भएको -' मैले आवाज परिवर्तन गर्दै भने-'बिरामी महिलाको सेवा गर्न ।' 'पैसा कमाउन त होइन -'-डा.उमाकै दोश्रो प्रश्न । 'मसँग प्रसस्त पैसा छ । घरमा र माइतमा पनि । तर त्यो पैसामा नारीको इज्जत र सम्मान छैन । म आफ्नो गुमेको सम्मान फिर्ता पाउनको लागि पनि जागिर खान बाध्य भए कि हुँ ।' मेरा शब्दले वहाँलाई च्यास्स बिझ्छ । वहाँ मैले नै जवाफ दिएको ठान्नुहुन्छ । इखका कारण श्रीमतिले पढेर जागिर खाएको सम्झनुहुन्छ । मनमनै खुसी पनि भएको देख्छु । अझ अब त मलाई साथै लैजान कस्ले रोक्छ - भन्ने र ऊ पोखरा-मनकामना बुढाबुढी घुम्न जाने योजना पनि बनाउँनु हुन्छ । जागिर खान आएमा हरेक दिन गाडीमा पुर्‍याउन जाने र र्फकदा रेष्टोरेन्टमा गएर खाजा खाएर फर्किने वाचा गरेको कल्पना गर्नुहुन्छ । 'डा.साव तपाईको कुनै प्रश्न -' डा.उमाले भनेपछि वहाँ झसङ्ग हुनुहुन्छ । हतारमा छैन जवाफ दिनुहुन्छ । फर्केपछि डा.उमा मेरो तारिफ गर्छिन । यस्तो अनुशासित, जागिरलाई पैसाभन्दा पनि सेवाको रुपमा हर्ेर्ने ब्यक्तिलाई नै छान्नर्ुपर्छ होइन त डा.साब भन्छिन । भोलिपल्ट रिजल्ट आउँछ । ५० जना युवतीको माझबाट म नै छानिन्छु । भोलिपल्ट चाँडै अस्पताल जान्छु । वहाँ सोध्नुहुन्छ-'कहाँ जान लागेकी -' म महिला अस्पतालमा जागिर खान भन्छु । त्यत्तिबेला वहाँको अनुहार पढ्छु । अध्यारो हुने अनुहार चहकिलो भएको पाउँछु । बार्दलीमा पुगेर वाइवाइ भनेर विदाई गर्नुहुन्छ । म माया पाएर दङ्ग पर्छर्ुु

बिद्यालयको छुट्ट िहुन्छ । पियनले जोडले कोठाको ढोका तानेर लगाउँछ । हावाको झोक्काको आवाजले बेञ्चमा निंदाएकी लौटी तर्सिन्छिन् । त्यत्तिबेला उनी श्रीमान्ले आफूमाथि आक्रमण गरेको ठान्छिन् । उनको मुखबाट अनायासै बचाओ । बचाओ । शब्द आउँछ । पियन हड्बडाउँदै ढोका खोल्छ । लौटी लज्जित हुन्छिन । उनी केही नबोली किताब कापी बिद्यालयको कार्यालयमा राखेर सरासर घरतिर लाग्छिन् । बाटोभरी पनि के-के सोचिन कुन्नी । घर पुगेको सम्म पत्तो पाइनन् । चाँडो घर आएर पनि खाजा खान नपाएर मर्ुमूरिएका डा.बार्दलीमा कहिले यता त कहिले उता हिंडिरहेका हुन्छन् । लौटी केही नबोली घरभित्र पस्न खोज्छिन । डा. जङ्गदिै सोध्छन्-कहाँ गएर आएकी - लौटीले नचाहँदा नचाहम्दै मुखबाट निस्कन्छ-'पढ्न ।'

2008-09-04T23:07:00.000-07:00

फ्लेक्स भित्ते पत्रीका

हामीले भदौ ६ गते फ्लेक्स पत्रीकाको उदघाटन गर्यौ ।

2008-08-13T21:50:00.000-07:00

दलालवाद जिन्दावाद

राजधानीमा आफैं घर, पसल बेच्न वा किन्न परे ग्राहक खोजेर सम्भव हुदैन । तपाईलाई निकै हम्मेहम्मे पर्छ । जति भौतारिए पनि भने जस्तो मोल पाइदैन । समानको महत्व बताउँदा-बताउँदा झण्झट नै लाग्न थाल्छ । अन्त्यमा वाक्य भएर लागतभन्दा पनि कम पैंसामा बेच्नु पर्छ । तर अक्कलले काम गरे अब त्यस्तो जमाना रहेन । र्सप पनि मर्ने लठ्ठी पनि नभाँचिने जुक्ति पनि हुँदोरहेछ । घर-पसल बनाउने काम तपाईको, बेच्नु परे दलाललाई जिम्मा दिनुस् । न ग्राहक खोज्ने झण्झट न चिन्ता नै गर्नुपर्ने ।
मैले राजधानी आउँनुअघि कोठाको व्यवस्था गरेन । खोज्दा-खोज्दा झण्डै महिना दिन नै बित्यो । चिने जानेका सबै साथीलाई गुहारे । भएन भनेर आफै पनि खटिए । अहँ भने जस्तो पाएन । अन्तमा पुतलीसडकमा सानो कोठालाई महंगो भाडा तिरेर बस्न बाध्य भए । कोठा खोज्ने सजिलो उपाय थाहा नहुँदा काठमाडौंमा म जस्ता धेरैले दुःख पाउने रहेछन् । आफै कोठा खोज्दा अपरिचित भनेर विश्वासको संकट हुँदो रहेछ । फेरि खोज्दा-खोज्दै कुनै गल्लीमा हराउने पीर पनि । कोठा नपाएको र खोज्दाको पीडा संगाल्नभन्दा जुक्ति त अपनाउनै पर्ने रहेछ । रोल्पाका साथी किरण आचार्य र धरानका किशोर र्राईसँग पनि यसरी भौतारिनुको पीडा खुबै मजाको छ । उनीहरु त एक हुलै भएर खोज्न जान्थे । कोठा हराएको हो र भेटाउनु । यो त खोजमूलक समाचार जस्तो रहेछ । सर्म्पर्क सुत्र फेला पार्न नसकेपछि समाचार नै अपूरो भए झैंं । काठमाडौमा कहाँ कस्तो कोठा चाहियो । कोठा खोज्नुभन्दा पहिले दलालको खोजी गर्नुस्, टण्टै साफ । आफू गाडीमा समान लिएर गए मात्र भयो । सबै कुरा दलालले पहिले नै सबै भनिसकेको हुन्छ ।
यस्तो कुराको चाल मैले भान्जा शोभाकान्त सिग्देल -केशव लामिछानेको भान्जा) बाट सिके । कुन ठाउँमा कस्तो कोठा खाली छ - त्यो सबै कुरा दलालले बताइदिन्छ । मात्र उसलाई कमिशन दिए पुग्छ । एउटा कोठा देखाएको ३० रुपियाँ, कोठा मन परेर बस्न चाहेमा दर्ुइ सय, दर्ुइ कोठामा बसे पाँच सय र फल्याटमा बसेमा एक हजार तिर्नुपर्छ । घरवेटीलाई मासिक कति दिने हो त्योसँग कुनै सरोकार नै हुँदैन । त्यसमा अर्को सम्झौता गर्नुस् । यो त कोठा देखाएको रेट मात्र हो । यस्ता दलालले कोठामा बस्ने र कोठा भाडामा दिने दुबैबाट कमिशन लिने गरेका हुन्छन् । राजधानीमा यो व्यवसाय पनि राम्रै फस्टाएको छ । कोठा खोजेर नपाउनेहरुलाई यसले राहात दिएको छैन् त -
मैले आजभन्दा तीन बर्षअघि नेपाल टेलिभिजनको एउटा टेलिसिरियलमा हेरेको थिए-' एक जना अदालतको सानो तहको कर्मचारीले वादी र प्रतिवादी दुबैलाई मुद्दा जिताइदिन्छु भनेर एक-एक लाख रुपैयाँ लिएको हुन्छ । दुबैलाई हारेमा पैंसा फिर्ता गर्छु भनेर उसले वचन पनि दिन्छ । उसले मुद्दा जिताउन पहल नगरेरै एउटाले जित्छ । होर्नेको पैंसा उसले इमान्दारिताका साथ फिर्ता गरिदिन्छ । तर मेहनत नै नगरेर एक लाख खान्छ । यो त केवल मानिसलाई वेबकुफ बनाउने काम मात्र हो ।
आजका मान्छेमा मानवतालाई लोभ र मोहले जितेको छ । रुपैयाँ पैंसाको पछाडि दौडेर मान्छे नै दानव भएको छ । ऊ कम मेहेनतमा धेरै पैंसा कमाउने चाहना गर्छ । कतिले हतियार बोकेर गैह्रकानुनी बाटो समाउँछन्, कतिलाई अरुको बुद्धि भुटेर रातारात धनी बन्न खोज्ने होडवाजी छ र कति अनियमितता गर्छन् । यस्तैमा दलाली पनि पर्न आउँछ । क्रेता र बिक्रेताकोबीचमा बसेर दलालले आफूलाई फाइदा हुने काम मात्र गर्छ । यो सरासर मानवताविरुद्ध हो । बिराएकाहरुलाई बाटो देखाउनु र अप्ठारोमा परेका ब्यक्तिलाई सहयोग गर्नु नै मानव धर्म हो । समस्यामा परेको ब्यक्तिबाट नै लाभ लिएर आफ्नो ब्यापार बढाउने दलालवादलाई तपाई हामी जस्ता पीडितहरुले अब त जिन्दावाद भन्नर्ैपर्छ होइन त -

डायरी

2008-06-08T05:32:00.000-07:00

बजारबिनाका फलफूल

चैत्र बैशाख लाग्यो कि चराले पहाडमा पाकेको फलफूलको सन्देश तर्राईतिर पुर्‍याउँछ-'काफल पाक्यो, काफल पाक्यो' भनेर । पहाडबाट झरेकाहरु त्यही आवाज सुनेर चित्त बुझाउँछन् । गाउँमा सित्तैमा पाइने फलफूल आजभोलि काठमाडौंजस्ता ठूला शहरमा किनेर पनि खान पाइन्छ ।
मैले पनि बाँकेको कोहलपुर र काठमाडौं पुगेपछि काफल किनेर खाने मौका पाएको थिए । झण्डै एकदर्जन पटक खाए हुँला तर काफलको वास्तविक स्वाद भने थाहा थिएन । वासी काफल खाँदा प्राकृतिक गुण सबै कहाँ पाउन सकिन्थ्यो र । जेठको पहिलो साता रोल्पाको एक साता लामो यात्राको क्रममा मात्र काफलको प्रशंशा नै गर्ने गरी स्वाद चाख्ने मौका पाए । दाङबाट रोल्पाको तीलासम्मको यात्रा पूरा नहुँदै बाटोमै गाडी बिग्रियो । यही बेला मैले पहाडका फलफूलको वास्तविक स्वाद लिन पाए । लेक काट्ने बेलामा ऐंसेलु खान पाइयो । अर्को दिन पाछावाङको बाटोमा एउटा बोटमा काफल पाकेको रहेछ । मेरा सहयात्री माओवादी जनमुक्ति सेनाका सिपाही प्रभात सर काफल खाँऊ भनेर रुखमा चढेर काफल टिप्न थाले । उनले पोकोमा काफल ल्याए । हतार-हतार एक मुठी काफल खाए । यसपछि काफलको स्वादले मलाई आकर्षा गर्‍यो । केवरीको जंगलमा रुखमै बसेर कति काफल खाइयो, खाइयो ।
शहरमा सानो गिलासको ५ रुपैया पर्ने काफल मात्र होइन रोल्पाका ग्रामीण वस्ती र वनहरुमा काफल, ऐंसुेलु र तिंदु प्रसस्त पाइदो रहेछ । गाउँले बोट छानीछानी टिपेर घरमा ल्याउँदा रहेछन् । यहाँ किन्नुबेच्नुसँग कुनै सरोकार छैन । वटुवालाई बाटो काट्न यस्ता फलफूलले सजिलो बनाउने रहेछ भन्ने मैले महसुस गरे । पाकेका फलफूल रोल्पा सदरमुकाम लिवाङका साथै दाङको लमही, घोराही, र तुल्सीपुरका मात्र पुराउन सक्ने हो भने कसैको व्यवसाय नै चल्न सक्छ । यसो गर्न कसैलाई मतलब छैन । उनीहरु बरु अर्को बर्षो लागि चाहिने भनेर हाँगा पनि जोगाएर राख्छन् । यात्रा अवधिभर मैले बाटोमा फलफूल खाँदा के अनुभव गरे भने यहाँका जनताले प्राकृतिक सम्पदा जोगाउनु पर्छ भन्ने बुझेका रहेछन् तर यसलाई आम्दानीको श्रोत बनाउनु पर्छ भन्ने भावनाको विकास भएको पाएन ।

डायरी

2008-05-27T01:46:00.000-07:00

मालवाहक बसको यात्रा

जेठको पहिलो साता रिर्पोटिङ्गको क्रममा रोल्पामा गएको थिए । दाङको घोराहीमा टिकट काटेर म बसमा चढे । विहानको सवा सात बजेको थियो । बस चल्न शुरु भयो । म कोचिएर बसभित्र पसें । सिट कतै खाली थिएन । ग्यालरी चामल र नुनका बोराले भरिएको थियो । रोल्पाको तीला पुगेर साँझ जसरी भए पनि इरिवाङ्ग गाविसको केवरी पुग्ने मेरो लक्ष्य थियो । बस भित्रभन्दा छतमा बढी यात्रु थिए । मेरो यात्रा कहिले चामल त कहिले नुनको बोरामा बसेर भइरहेको थियो । माओवादीले जनयुद्ध कालमा बनाएको शहीद मार्गमा गाडी गुडिरहेको थियो । बसका यात्रीहरुको लोड क्षमताभन्दा धेरै बढी थियो । त्यसैमा चामल र नुनको दोब्बर बढी भार पनि । यात्रुवाहकभन्दा पनि बस मालवाहक भएको थियो । उकालो आउँदा ठाउँ-ठाउँमा यात्री आरालिन्थे । कति ठाउँमा गाडीलाई धकेल्नु पथ्र्यो । मलाई दर्ुघटनाको डर थियो । पौने २ बजे तीला नपुग्दै गाडी अकालो चढ्न सकेन । गाडीको पट्टा भाँचिएछ । त्यसपछि सबै यात्रीहरु हिड्न बाध्य भए ।
रोल्पा ओहोरदोहोर गर्नेहरुको लागि यसरी यात्रा गर्नु बाध्यता नै छ । मान्छे बोक्नका लागि इजाजत पाएका गाडीहरु रातारात धनी हुने सपना संगालेर मालवाहक गाडी झैं सामान ओसारेर यात्रुहरुलाई सास्ती दिइरहेका छन् । यो सरासर कानुन विपरित काम हो । गैरकानुनी काम गर्ने यहाँका गाडीहरुलाई कसले कारबाही गर्ने - जहाँ ट्राफिक प्रहरी नै छैनन् । बाटोमा भएका प्रहरी चौकीका प्रहरीहरु रमिते बनेर यो दृष्य हेरिरहेका हुन्छन् । यस्ता गाडीलाई कारबाही गरेर राज्यको राजस्व बढ्थ्यो तर यसो हुन सकेको छैन् । यदाकदा जरिवाना गर्दा पनि राज्य कोष बढ्नेभन्दा पनि ट्राफिक प्रहरी मोटाउने काम मात्र भइरहेको छ । यस्ता कार्यले बस व्यवसायीहरु डराउनेभन्दा पनि झन हौसिएर बढी यात्रु र सामान ओसारिरहेका छन् ।
जसले जसरी यात्रु ओसारे पनि, यातायात भनेको सेवा नै हो । यसलाई बजारमा समान किने झैं बनाउनु हुँदैन । क्षमता अनुसारको यात्रु ओसार्ने हो भने गाडी पनि लामो समयसम्म टिकाउ हुन सक्छ । त्यस्ता गाडी निर्धारित समयमा गन्तब्यमा पुगेर यात्रुहरुको विश्वास जित्न सक्छन् । सेवामुलक व्यवसाय भएकाले यात्रुले अड्कलेको समय र पैसामा निर्धारित गन्तब्यमा सुरक्षित रुपमा यात्रा गराउने जिम्मेवारी व्यवसायीहरुले लिनर्ैपर्छ । उनीहरुले यस कुरासँग खेलवाड गर्नु पाउँदैनन् । राज्यका निकायले पनि यात्रीहरुको ज्यान जोखिममा परिरहेको टुलुटुलु हेरेर कर्तव्य पूरा हुँदैन । यसतर्फसमयमै ध्यान दिन जरुरी छ ।

पत्रकारले पढ्नै पर्ने पुस्तक

2008-04-27T23:56:00.000-07:00

पुस्तक समीक्षा

2008-04-27T23:38:00.000-07:00

पत्रकारिताको भाषा ः हाम्रो भाषा
'हाम्रा धेरै लेखक काँचा छन्, पत्रकारहरु कमैलाई भाषाको मर्म र मिठास थाहा छ' भाषाविद् कृष्णप्रसाद पराजुलीको यस भनाईमा मेरो शत्प्रतिशत सहमति छ । एक दशक लामो पत्रकारिता यात्रामा मलाई खड्किएको विषय नै भाषा हो । अंग्रेजी भाषा लेख्न र बोल्न नजान्नु, नेपाली भाषामा राम्रो दख्खल नहुँदा धेरै पटक विभिन्न समस्याहरु झेल्नु परेको छ । पत्रकारितामा प्रयोग हुने भाषालाई उदाहरण दिएर अग्रज पत्रकार शरच्चन्द्र वस्तीले 'हाम्रो भाषा' नामको पुस्तक प्रकाशन गरेका छन् । जुन पुस्तक हाम्रो भाषिक कमजोरीलाई सुधार्न निकै महत्वपर्ूण्ा हुने देखिन्छ ।
'पत्रकारिताको खेल भाषाको मैदानमा खेलिन्छ । मैदान ठीक नभएसम्म खेल खेलाँची जस्तो मात्र हुन्छ' लेखक वस्तीले भने झैं हाम्रो पत्रकारिताको भाषाको मैदानमा खेलाँची भइरहेको छ । नेपालमा प्रजातन्त्र पुनःस्थापनापछि पत्रकारिताको विकास भयो । पत्रकारिता व्यवसायिक रुपमा अघि बढ्दो प्रयासमा छ तर दक्ष जनशक्तिको खाँचो झन बढ्दै छ । हाम्रा पत्रकार कि साहित्य लेखनबाट पत्रकारितामा प्रवेश गरेका छन्, कि राजनीति गरेर पत्रकारितातिर लागेको पाइन्छ । अझ कति त अन्त कुनै काम नपाएर विकल्पको रुपमा पत्रकारिता अंगाल्ने छन् । बढि पत्रकार अभ्यास र अनुभवबाट खारिएर स्थापित भएका छन् । धेरैमा 'हामी पत्रकारले जे लेखे पनि हुन्छ' भन्ने भावनाको विकास भएको पाइन्छ । पछिल्लो पुस्ता भने पत्रकारिता विषय पढेर नै यस क्षेत्रमा आएका छन् । सबैभन्दा संवेदनशिल पेशा पत्रकारितामा अदक्ष जनशक्तिका कारण भाषामा खेलवाड गर्ने काम भइरहेको छ । पत्रकारले प्रयोग गर्ने भाषा कतिपय अवस्थामा हास्यादपद पनि हुने गरेको छ । संवाददातादेखि सम्पादकसम्मको भाषिक समस्या उस्तै छ । पुस्तककारले उल्लेख गरेका उदाहरणहरु हर्ेर्ने हो भने नेपाली पत्रकारिाको भाषामा अनावश्यक विशेषणको प्रयोग, अनर्थ लाग्ने शब्द उल्लेख हुनु, समाचारलाई साहित्यकै रुपमा प्रस्तुत गर्नु, वाक्य गठन नमिल्नु, वाक्यहरुको भन्न खोजेको कुरा एउटा र अर्थ बेग्लै हुनु जस्ता थुप्रै समस्या छन् । वर्ण्र्ाावन्यास, पदयोग र पदवियोगका समस्या त झन कति हुन् कति । लेखकले यस पुस्तकमा यिनै चलनचल्तीका गलत प्रयोगका उदाहरणहरु दिएर भाषालाई सरल र सहज रुपमा लेख्न सुझाएका छन ।
'अस्पतालमा दिन दहाडै बलत्कार गर्ने अपराधीलाई कडाभन्दा कडा सजाय दिनु अत्यन्त जरुरी छ' -पृष्ठ ५८), 'बलत्कारपछि उनी आँशिक रुपमा गर्भवती भएको बताइन्छ' -पृष्ठ ४९), यो शववाहन सेवाबाट मृतकहरुलाई धेरै सजिलो हुने विश्वास गरेको छु' -पृष्ठ ४६), कानुन अनुसार जसले घुस दिन्छ उसले पनि सजाय पाउनेछ' -पृष्ठ ९५), 'माओवादी र सुरक्षाकर्मीबीच दोहोरो भिडन्त' -पृष्ठ १०३), 'पत्रकारिता बाहेकको कुरा गर्दा म बाबुआमाको जेठो छोरा हुँ' -पृष्ठ ११९) माथि उल्लेखित पुस्तकका अंशहरु हाम्रो पत्रकारितामा प्रयोग भइरहेका हुन् । यिनै कुरा हर्र्ेनर्े हो भने पनि हाम्रो पत्रकारिताको भाषा कस्तो छ भनेर छलंङ्ग हुन्छ । 'हाम्रो भाषा' पुस्तकले नेपाली व्याकरणका कुरालाई सैद्धान्तिक रुपमा भन्दा पनि गल्ती कमजोरी औंल्याएर सही बाटोमा हिड्न सिकाएको छ ।'सुत्र नरटाउनु, उदाहरण दिनु । अहिलेको विश्वले यही भन्छ'- डा.गोविन्दराज भट्टर्राई, 'व्याकरण जस्तो दुरुह विषयलाईसमेत मायालु इसारा गरे जस्तै गरी सजिलोसँग मनै लोभ्याउने पाराले बुझाउँछ' -डा.ऋषिप्रसाद शर्मा, 'भाषा सम्बन्धी पुस्तक भएर पनि पढुँ पढुँ लाग्ने हुनु यसको अनौठो विशेषता हो' जस्ता भनाईले पनि 'हाम्रो भाषा' पुस्तकको महत्व र उपयोगितालाई दर्शाउँछ ।
लेखक र पत्रकारलाई भाषामा ख्याल गर्न पुस्तकले सुझाएको दर्ुइ कुरा मलाई निकै घत लागेको छ । 'सफल हुन चाहने लेखकले लेख लेख्न बस्दा आफ्नो अघिल्तिर भाषासम्म बोल्न जान्ने एउटा अबोध बालक बसेको छ, म त्यसलाई सम्झाउन बसेको छु । भन्ने भावना लिएर कलम चोब्नु पर्छ' -शारदा साहित्यिक मासिक दोश्रो अंकको सम्पादकीय अंश पृष्ठ १८८) र 'वर्ण्र्ाावन्यास र पदयोग-वियोगका कुरा जान्न पूरापुर कोसिस गर्नुहोस्, तर ब्रि्रेला भनेर नडराउनु होस् । मन पटक्कै सानो नपार्नुहोस् । जसका नियम नै स्थिर छैनन्, जसमा विद्वानहरु नै अलमलिरहेका छन्, जसलाई शब्दकोषले नै पचाउन सकेको छैन । त्यसमा तलमाथि होला भनेर खुम्चिनु पर्ने कामै छैन । यो त्यति ठूलो कुरा होइन । हाम्रो भाषा त्यसमा अल्झेर गतिहीन बन्न हुँदैन । तपाई पनि नअल्भिmनुहोस् । त्यसलाई यही छोडेर अगाडि बढ्नुस् । शब्दमा ध्यान दिनुहोस्, त्यसको अर्थ र प्रयोगबारे हेक्का गर्न थाल्नुहोस् । त्यसभित्र प्रवेश गर्ने प्रयास गर्नुहोस् । भाव र ध्वनीको ख्याल गर्न सुरु गर्नुहोस् । तपाईको भाषा चहकिलो एवम् सम्प्रेषणीय बन्दै जानेछ । त्यसले नेपाली भाषामा पनि चहक थप्नेछ ' -पृष्ठ १९८) । लेखक वस्तीले भने झैं हामी ह्रस्व-दर्ीघको कुरामा बढी अल्झन्छौ । शब्द चयन, संयोजन र वाक्य गठन प्रक्रिायामा ध्यान दिंदैनौ जस्का कारण भाषामा समस्या झेल्नु परेको हुन्छ । लेखकले भनेका कुरा मात्र व्यहारमा ल्याउन सक्ने हो भने पत्रकारले भाषा बिगारेको आरोप कहिल्यै खेप्नु पर्दैन । हाम्रो पत्रकारिताको भाषामा पनि क्रमशः सुधार आउँछ । आफूलाई नेपाली भाषाको राम्रो दख्खल छैन् भन्ने पत्रकारका लागि त अनिवार्य नै भनौं सबै पत्रकारले एक पटक भए पनि पढ्नै पर्ने पुस्तक हो, 'हाम्रो भाषा' ।

अनुभूति

2008-04-23T02:28:00.000-07:00

काठमाण्डौंको महंगी

तपाई एउटा समोसालाई कति रुपैंया तिर्न तयार हुनुहुन्छ - नेपालगञ्जमा बढिमा ३ रुपैंया पर्छ । काठमाण्डौंमा बढि नै भए दोब्बरै सही भनेर अनुमान गर्नुभयो भने पनि गलत साबित हुनेछ । हामीले सोचेभन्दा काठमाण्डौंमा हरेक समानमा बढि पैंसा तिर्नुपर्छ ।
पुसको पहिलो साता दिनेशजी -गौतम) र म रिर्पोटिङ्गको सिलसिलामा काठमाण्डौंको न्यूरोड पुग्यौं । दिनेशजीले आज समोसा खाउँ भन्नुभयो । मैले त नाइँनास्ती गरेकै थिए । वहाँले स्पेशल पाइन्छ भनेर एउटा गल्लीमा छिराउनु भयो । जुन गल्लीमा मानिसहरुको आहोरदोहोर चलिरहेको थियो । हामी भित्र पुग्यौं । भिड निकै थियो । पैंसा बुझाउनेको, समोसा थाप्नेको र खानेहरुको । दिनेशजीले पैंसा बुझाएर एउटा रसिद ल्याउनु भयो । त्यही रसिद दिएर हामीले ३ वटा समोसा लियौं । अर्को भित्रपट्टकिो कोठामा गयौं । जहाँ भित्तामा टाँसिराखेको एक डेढ बित्ता चौर्डाई भएको बेञ्चमा उभिएर समोसा खाएर फर्कियौं । मैले सोधे कति पर्‍यो समोसालाई - दिनेशजीले १० रुपैंयामा एउटा भनेपछि मैले अचम्म माने । समोसा ताजावाहेक त खासै नयाँ कुरा केही थिएन । खाँदा केराउका एकाध गेडा मुखमा लाग्थे । महंगो समोसा किन्न र खान पनि फिल्म हलको टिकट काट्न झैं लाइन लाग्नुपर्ने १
यत्तिबेला मैले नेपालगञ्जको घरवारी टोलमा रहेको रघुका समोसा सम्झे । तीन रुपैंयामा पाइने, एउटा खान पनि कठिन हुने ठूलो समोसा । त्यसपछि त्रिभुवन चोकको पर्ूर्वी लाइनमा मध्यपश्चिम दैनिक नजिक समोसा मात्र पाइने पसल । जहाँ साढे २ रुपैंयामा ताजा समोसा पाइन्छ । नेपालगञ्ज र काठमाण्डौंको समोसामा पैंसावाहेक मलाई अरु केही फरक लागेन ।
पुसको तेश्रो साता मेरी पत्नी बिमला, साली टीका र म न्यूरोडतिर समान किनेर फर्कियौ । बागबजारको एउटा पसलमा पुगेर नास्ता खान शुरु गर्‍यौं । पैंसा तिर्दा एउटा पकौडाको दर्ुइ रुपैंया परेको थाहा भयो । नेपालगञ्जमा त रुपैंयाका २ देखि ४ वटासम्म पकौडा खाइथ्यो । ती पकौडामा नुन खर्ुसानी ट्वाक्क लागेको हुन्थ्यो, पहेला र राता हेर्ेर्दै खाउँखाउँ लाग्ने । स्वाद न रङ्गका १० वटा पकौडालाई २० रुपैंया तिर्दा पनि निकै पछुतो लाग्यो ।
मेरी श्रीमतिले नेपालगञ्जबाट काठमाण्डौं आउँदा एक लम्बर -पाँच किलो) फूलगोभी बोकेर ल्याएकी थिइन । किन ल्याउनु परेको भनेर मैले हपारे । सस्तो पाएर ल्याएकी रे - पाँच किलो फूलगोभीको रुपैडियामा ३० रुपैंया मात्र । जबकी हामी २५/३० रुपैंया प्रति किलोका दरले गोभी किनेर खाइरहेका थियौं ।
किर्र्तिपुरमा दिनेशजीको डेरामा बस्दा अदुवा किन्ने क्रममा १० रुपैंयाको एक पाउ पर्‍यो । के गर्ने महंगो भनेर नखानु भएन - लाचार भएर बढि पैंसा तिरेर पनि लगियो । त्यत्तिबेला मैले प्यूठानको वड्डाँडामा बस रोकिंदा प्लाष्टिकको झोलामा १०/१५ रुपैंयामा गाउँकै ताजा अदुवा बेच्नेहरुलाई सम्झे । प्यूठानी भएर पनि राजधानीको महंगो अदुवा किनेर खाने भनेर मैले दिनेशजीलाई ब्यङ्गय हान्दै जिस्काए ।
२०५३ सालमा नेपालगञ्जको गडेनपुर -आदर्शनगर) मा बस्दा ठूलो कोठाको ३ सय रुपैंया थियो । तीन जना मिलेर बसेका थियौं । कोठामा कर्ुर्सर्ीीेबुल र २ वटा पलंङ्ग पनि थिए । एक दशक बढि समय नेपालगञ्जमा बसियो । एक हजार भन्दा बढिको कोठामा कहिल्यै बस्नु परेन । काठमाण्डौमा म अहिले झण्डै एक महिना लामो खोजीपछि पुतली सडकको हिउँवा गल्लीमा बसेको छु । कोठा त्यत्ति ठूलो पनि छैन् । २ हजार रुपैंया भाडा तिर्नु परिरहेको छ । मेरो कलेज -कान्तिपुर सिटी कलेज) नजिकै भएकाले पनि महंगो भए पनि चित्त बुझाउनु परेको छ । नेपालगञ्जका कोठा जस्तो कोठामा कुनै सुबिधा छैन् । एउटा ट्यूब लाइट वाहेक ।
मेरो झण्डै एक महिने काठमाण्डौं बसाइँको क्रममा भोगेका महंगीका दृष्टान्त मात्र हुन् यी । समान किन्दा कति ठाउँमा महंगोमा परियो, परियो । राजधानीमा खोजेर नपाइने केही पनि रहेनछ । पकेटमा पैंसा हुने हो भने जे खोजे पनि पाइन्छ तर, हरेक समान महंगो । टाढाबाट आउँदा ढुवानीमा खर्च लाग्यो भनेर केही कुरामा चित्त बुझाउन सकिएला । तर यही उत्पादन हुने वस्तु नै महंगो भएको देख्दा ब्यापारीको इमान्दारीप्रति शंका गर्ने कि नगर्ने - नाफा त खानर्ुपर्छ तर उपभोक्तालाई पर्ने चरम मारको बारेमा पनि त ध्यान दिनुपर्‍यो नि -
राजधानीमा यही महंगीको कारण सबै मानिसहरु ब्यस्त हुन्छन् । खर्च जुटाउन विभिन्न 'पार्टटाइम पेशा' अंगाल्न बाध्य हुँदा रहेछन् । सानोतिनो जागिर खाएर कसैले सन्तानको लालनपालन र शिक्षा दिक्षाको सोच राख्छ भने राजधानीको महंगीमा नफसे हुन्छ । ठूलो शहर त हुने खाने र ठूला वडाकै लागि मात्र हुने रहेछ भन्ने मलाई भान भइरहेको छ ।

२०६५ सालको शुभकामना

2008-04-15T02:35:00.000-07:00

तस्वीर सौजन्य ः आरती
सूर्योदयसँगै नयां नेपाल निर्माण होस्

कथा

2008-04-08T22:54:00.000-07:00

मीस कल

जनप्रिय खनाल

'किन आज मोबाइलको स्वीच अफ - मध्यरातमा फोन गरेर मलाई दम्काउँछे' अशोक भन्छ । न मैले उसलाई मन पराएको हुँ न त अहिलेसम्म 'आइ लभ यू' नै भनेको छु तर किन उसले पछ्याइरहन्छे - निराश भएर उसले वाक्य टुग्याँउछ ।
मलाई अशोक प्रति दया जागेर आउँछ । घर छोडेर काठमाण्डौ पढ्न आएको युवा-युवतीको क्रियाकलापबाट हैरान परिरहेको दखेर । म वार्तालाप अगाडि बढाउँछु ।
कसरी भयो चिनजान -
म उसको गाउँ गएको थिए । आउँदा सँगै परियो । परिचय पनि भयो । अरु त केही भएको थिएन । त्यसपछि खै किन हो उसले मलाई फोन गरिरहन्छे ।
तपाई फोन गर्नुहुन्न त -
उसको प्रश्नको जवाफ मात्र दिन्छु । त्यति साह्रै गर्दैन । फोन गर्नुस न भनि 'एसएमएस' गरेर अति नै गर्छर्ेे त्यस्तो बेला अफिसमा हुँदा कहिले काँही फोन गर्छर्ुु
के-के कुरा हुन्छन् -
ऊ सधैं मलाईलाई भेट्न चाहन्छु भन्छे । म तपाईकै अफिसमा आउँछु रे - कतिसम्म भन्न भ्याएकी - मलाई लाज र डर लाग्छ । धेरै पटक मैले फर्काइ सके । उसको चाहना अझैं अधुरो छ ।
अशोक पढे लेखेको लक्का जवान । ऊ सकेसम्म युवतीको मायामोहमा पर्न चाहन्न । उसलाई कसैसँग लभसव गर्नु छैन । भएको जागिरमा तलब कम भयो रे । राम्रो जागिर पाएमा सिफ्ट हुन चाहन्छ ।
'खाना खानु भो - मलाई अलिकति राखिदिनु । म तपाईकै नजिक छु । किताब र्‍याकको पछाडि फर्केर हर्ेर्नुस त - म राती, अँ म तपाई कहाँ राती भने बस्दैन । मलाई परपुरुषसँग सुत्दा निन्द्रा लाग्दैन ।'
यसको आशय के हुन्छ - अशोक अर्कीले पठाएको एसएमएस पढेर सुनाउँछ । यसले त झन खाना खाए नखाएकै चिन्ता गर्छर्ेे अधिकाँश एसएमएस रातीमा आएका छन् ।
एउटी अर्की छे । आइएमा सँगै पढेकी । म ऊसँग भने अलि बढि जिस्कन्छु । तिमी मेरोअशोक रहेनौ - उसले के ठानेकी होली - के हरेक मनपर्ने मान्छेलाई आफ्नो बनाउन सकिन्छ - के हाम्रो यस्तो मित्रता बिवाहमा परिणत हुनसक्छ - किन कुरा नबुझेकी - आखिर के सोचेकी हो उसले - कि स्पष्ट भन्न सक्नु पर्‍यो नि ।
एउटी मात्र हो र, तीन-तीन वटी युवती उसको सर्म्पर्कमा छन् । तीनै जना अशोकका शुभचिन्तक । उसका अभिभावकले भन्दा बढि चासो र चिन्ता गरेका हुन्छ्न् । तीनै जना मेरा प्रेमिका होइनन् न श्रीमती नै हुन सक्छन् । तर सबैले हैरान पारेका छन् । मैले एसएमएस र फोनमा लगानी कत्ति पनि गरेको छैन । उनीहरु नै गर्छन् । जागिरै नगरेका युवतीहरुले पनि कति खर्च गर्न सकेका हुन् - किन म जस्तो सोझो मान्छेका पछाडि युवतीहरु झुम्मिएका होलान -
अरुले प्रेमिकाको कुरा गर्दा अशोक गर्व गरेर तिनीहरुलाई प्रेमिकाकै दर्जामा राख्न तम्तयार हुन्छ । सायद, यो उसको बाध्यता हो । साझो भनेर झट्ट कसैले विश्वास गर्दैनन् । ऊ मोबाइलबाट एसएमएस पढेर आफ्नो कुराको पुष्ट्याइँ गर्छ ।
हामीले कुरा गरिरहेकै बेला उसको मोबाइलमा मीस कल आउँछ । कसको हो - म जिस्किएर सोध्छु । उसको मुखबाट अनायासै जवाफ आउँछु-भक्तपुरवालीको । यसलाई मीस कलको जवाफ मीस कल मात्र गरे पुग्छ ।
म सोच्छु-कसैलाई नभेटेर खाना नपच्ने, कतिलाई फोन गर्नैपर्ने । यो कस्तो जमाना आयो - अब त उपस्थिति जनाउन पनि मीस कल गरे पुग्ने । श्रीमतीले श्रीमान्लाई अफिसबाट चाँडो घर आएन सम्झाउन मीस कल, अफिसमा कर्मचारी आएन हाकिमको मीस कल, कमचारीलाई विदा चाहियो मीस कल । फोनमा लाग्ने पैसा वचत गर्नेदेखि दुरुपयोग गर्नसम्म मीस कल ।
म भक्तपुर जाँदा दर्ुइ जना युवतीले कुरा गरेको सम्झन्छु-'हेरन उसले मीस कल गर्दा पनि फोन गरेन' कालो रङ्गको पाइन्ट र कालै रङ्गको स्वीटर लगाएकी गहुँगोरो वर्ण्र्ाा, अग्ली, आधुनिक जस्ती देखिने युवती भन्छे ।
अलि होची कलसरी अर्कीले भन्छे-'मेरो त मीस कल गर्ने बित्तिकै फोन गर्छ । उसले नगरे म फोन गरेर हपार्छर्ुुनि सरी भन्दै फोन गरिहाल्छ नि । मैले तिमीलाई भन्नै भ्याएकी छैन । उसले मलाई हिजो त्रि्रो लागि आकासको तारा पनि झारीदिन्छु । तिमी जे भन्छौं सबै गर्न तयार छु । विचारा, कति दया लाग्दो छ ।' दुबै हास्छन् ।
कुरा गर्दै गर्दा त्यहि मरिहत्ते गर्ने केटाको फोन आउँछ । युवतीले साथीलाई देखाउँछे । दुबै फेरि हाँस्छन् । कस्तो मर्ूख नाम लिने बित्तिकै फोन गरिहाल्यो । अर्कीले भन्छे-मर्ुख होइन, अन्तरयामी भन । त्यसको आयु त लामो रैछ । तँ भाग्यमानी हुन्छेस् । के को भाग्यमानी र साग्यमानी नि - दर्ुइ दिनको रमाइलोमा । दुबै खित्का छोडेर हास्छन् । बसका यात्रुहरुको ध्यान पनि उनीहरुतिरै केन्दीत हुन्छ ।
अशोक अलि फरक स्वभावको छ । ऊ कसैलाई रुवाएर रमाइलो गर्न चाहन्न । केहीहरुले मरिहत्ते गरे पनि ऊ उनीहरुको भविष्य बिगार्न चाहन्न । उसले केटीलाई साथी पनि नबनाउने रे - कहिले काँही त तीन वटी मध्ये एउटीसँग बद्मासी गरेर अनुभव सँगाल्नर्ुपर्छ कि सम्म भन्छ तर उसको त्यत्रो हिम्मत कहाँबाट आउँथ्यो ।
बिना अनुभव नै मरिन्छ क्यारे - उसलाई चिन्ता छ । ऊ कति सोझो भने एक जना साथीले उसका लागि बन्दोवस्त गरिदिने रे । शिक्षित भएर पनि उसमा हिनता छ-'मलाई कसले छोरी देला - ऊ नामर्द जस्तो कुरा पनि गर्छ । अशोक मसँग निकै जिज्ञासु भएर सोध्छ-'तपाईको प्रेम अनुभव सुनाउँनुस् न -' ऊ अरुबाट पाठ सिकेर आफ्नो व्यवहारमा उर्तान चाहँदो हो ।
हामी खाना खाइरहेका हुन्छौं । त्यत्तिकैमा तेश्रीको फोन आउँछ । 'देख्नु भो कति माया गर्छर्ेेभन्दै ऊ फोन उठाउँछ । दर्ुइ गासमात्र खाएको हुन्छ । हतार-हतार हात धोएर पीसीओमा फोन गर्न जान तयार हुन्छ । 'कहाँ जान लागेको -' उसलाई मरो हेल्प चाहियो रे । फोन गर्नुपर्ने भयो । म खाना खाएर जान आग्रह गर्छर्ुु उसले हतार-हतार खाना खाएर गयो । र्फकदा उसको अनुहारमा अनौठो सन्तुष्टि झल्कन्थ्यो ।
अशोक बस्न पाएकै हुन्न, दोश्रीको मीस कल आउँछ । 'मलाई फोन गर्न भनेकी होली के स्वाद -' भनेर ऊ पन्छिन्छ । कुरा गर्दागर्दै पहिलोको मीस कल आउँछ । एकै पटक तीन-तीन जना । हामी दुबै खित्का छोडेर हाँस्छौं ।
अशोक र मेरो वार्तालाप सकिएकै हुँदैन, मेरो मोबाइलमा पनि मीस कल आउँछ । कसको हो, भाउजुको - अशोक सोध्छ । म टाउको हल्लाएर सही थप्छु । मोबाइलमा पैसा सकिएकाले पीसीओमा फोन गर्न जान्छु । बूढी रिसाएकी हुन्छे-'मीस कल गर्दा पनि फोन नगर्ने -' म फिस्स हाँसेर उसलाई जवाफ फर्काउँछु । म र्फकदा अशोक एसएमएस पढिरहेको थियो-'आजभोलि तपाईलाई के भएको छ न फोन न मीस कल -'
बगनाहा-५, बर्दिया
हाल ः पुतलीसडक, काठमाण्डौ

कविता

2008-03-26T02:53:00.000-07:00

बाबा म पनि चुनाव लड्छु

जनप्रिय खनाल

मेरो छोरो तोते बोल्दै भन्छ
बाबा म पनि चुनाव लड्छु
मलाई हा“सो लाग्छ
यो कस्तो अचम्म -
नाबालक पनि उम्मेदवार

उसले जिद्दी दोहोर्‍याउ“छ
काकाले त दिदीलाई उठाउने
हजुरबा र तपाई भने आफंैमात्र
नाइ“ म मान्दिन
बाबा म पनि चुनाव लड्छु

दलले टिकट नदिंदा आफू स्वतन्त्र
अझ बाकै प्रतिद्वन्द्वी
आफ्नो त कति बर्षअघिको रहर
दलले दिएन, मैले मानेन उम्मेदवारी दिए
म बाबिरुद्ध, छोरो मेरोबिरुद्ध हुन खोज्दैछ
मैले बुझेन उसले कसरी बुझ्छ -
ऊ घर्ुकाउ“दै दोहोर्‍याउ“छ नत्र ....

कस्तो बेला हो यो -
सबै चुनावमा लड्नुपर्ने
श्रीमति पनि उम्मेदवार
म फकाउन खोज्छु, ऊ मान्दैन
जसरी बा मलाई फकाउ“छन्
ऊ बारम्बार भनिरहन्छ
बाबा म पनि चुनाव लड्छु

मेरो बास“ग सहमति भयो, अंश छुट्टाउने
अह“ छोरोले मानेन
ल जा फिल्म हर्ेन भनेर पैसा दिए
उसले भन्यो-ँबाबा नोमिनेशन फिर्ता’
म बाको प्रचारमा लागें र
भने-ँबा म अर्को बर्षपक्का चुनाव लड्छु’
बगनाहा-५ बर्दिया
हाल काठमाण्डौ

अनुभव/अनुभूति

2008-03-23T00:31:00.000-07:00

एघार बर्षको बसाइँ
र नयाँ गन्तब्य

२०५३ सालमा म बर्दियाबाट नेपालगञ्ज आउँदा एउटा मात्र लक्ष्य थियो, उच्च शिक्षा हासिल गर्ने । पढ्न आउनु भन्दा अगाडि म २ पटक मात्र नेपालगञ्जमा आएको थियो । मेरा लागि ठाउँ र परिवेश सबै नयाँ थियो । मलाई ठाउँसँग कुनै प्रवाह थिएन । केवल एउटा लक्ष्य थियो-'आमाबुबाको सपना साकार पार्ने ।' परिस्थितिवस मैले नेपालगञ्ज शहरमा ११ बर्षबिताए । मेरो लागि एक दशक बढिको यो बसाइँ उपलब्धीपर्ूण्ा नै बन्यो । मैले आमाबुबाको सपनामा कुठाराघात गरिन ।
आज मेरो राजधानी प्रवेश पनि ठीक त्यस्तै भएको छ । शैक्षिक भ्रमण, नेपाल समाचारपत्र राष्ट्रिय दैनिक र एभिन्यूज टेलिभिजनसँगको सम्बन्धका क्रममा २/४ पटक उपत्यकामा आइयो । ती बसाइँले राजधानीसँग पर्ूण्ा परिचित बनाउन नसकिरहेके बेला एउटा अर्को लक्ष्य बोकेर म विरानो ठाउँमा प्रवेश गरेको छु । बाँके पुग्दा म नौलो थिए, राजधानीमा पनि उही हो । फरक यति मात्र छ-'म नेपालगञ्ज शिक्षा हासिल गर्न मात्र भनेर पुगेको थिए । काठमाण्डौमा काम र पर्ढाई दुबै । त्यहाँ परिवेश बुझेर जागिरमा लागेको थिए । यहाँ दुबैलाई सँगसँगै चिन्दैछु ।' चुनौती छ, सामना गर्ने अदम्य साहास पनि संगालेको छु ।
एक दशक भन्दा बढि समय नेपालगञ्जमा बिताउँदा मलाई ठाउँ छोडेर अन्त जानुपर्ला भन्ने रत्तिभर लागेको थिएन । मध्यपश्चिमलाई पत्रकारिताको कर्म क्षेत्र बनाउनर्ुपर्छ भन्ने मानसिकतामा पुगेको थिए । तर, एकरात अचानक मैले नेपालगञ्ज छोड्ने योजना बनाए । मेरो यो निर्ण्र्ााकठोर पनि हो । मैले धेरै अवसरहरुलाई तिरस्कार गरिरहेको छु जस्तो पनि लाग्यो । तर पनि पर्ढाईलाई महत्वपर्ूण्ा ठाने । साथी तुला, जनक, दिनेश, सरोज लगायतसँग गफैगफमा नयाँ योजनाका बारेमा सुनाएँ । साथीहरुको हौसलाले मलाई अगाडि बढ्न प्रेरित गर्‍यो । योजनालाई मर्ूत रुप दिन मैले नेपालगञ्ज छोड्ने मानसिकता बनाए । बिए पास गरेको चार बर्षछि पुनः पर्ढाईलाई निरन्तरता दिने सोच आयो । जुन कुरा मेरो परिवारबाट पनि सहजै अनुमोदित भयो । भनिन्छ-'जहाँ इच्छा, त्यहाँ उपाय ।' यतिखेर म आफ्नो लक्ष्यलाई पूरा गर्न एउटा अर्कै खालको संर्घष्ाको तयारीमा छु । मलाई थाहा छ, राजधानी बसाइँ नेपालगञ्ज जस्तो सहज हुनेछैन् । तर पनि असहजताभित्र सहजता खोज्ने प्रयत्न गर्नेछु ।
नेपालगञ्ज छोड्ने अघिल्लो दिनसम्म मलाई कुनै अप्ठारो लागेको थिएन, चामल सकिंदा सधैं घर गए झैं । कोठाबाट समानहरु सार्दा केही असहजिलो त भयो । त्यसलाई सामान्य नै माने । बसेको शहर छोडी सामान बोकेर नयाँ ठाउँको गन्तब्यले मन गह्रुगो भयो । आफूलाई निकै थकित महसुस गरे, केही बिराए जस्तो, केही गुमाए जस्तो अनि अभावै अभावकोबीचमा यात्रा गरिरहे जस्तो लाग्यो । बसपार्कमा मलाई भेट गर्न पुगेका साथी जनक नेपाल र वेदप्रकाश तिमिल्सैनासँग अंगालो मार्दा मलाई भक्कानो छोडेर रुन मन लाग्यो । छुट्टंिदा उनीहरुको अनुहार समेत हर्ेन सकेन । बसमा बस्दा अनायासै आँखाबाट आसुँ खस्न पुगे । त्यही क्रममा मैले मोबाइलबाट धेरै साथी र अग्र्रजहरुलाई आफूले नेपालगञ्ज छोड्न लागेको खबर पठाए । साथीहरुले पठाएका जवाफहरुले मलाई झन भाव विहृवल बनायो । मैले बाँकेमा बसाइँको क्रममा नेपालगञ्जसँग यस्तो साइनो जोडिएको रहेछु कि नचाहेर पनि रुन बाध्य बनायो । मन कठोर बनाउन खोज्दा आँसुलाई रोक्न सकेन । यात्राभरी नेपालगञ्ज बसाइँका दिनहरु सम्भिm रहे । अभावमा बाँचेका, संर्घष्ा गरेका अनि यस्तै दुःखसुखका क्षणहरु ।
अहिले म दर्ुइ बर्षमात्र काठमाण्डौं बस्छु भनेर आएको छु । साथीभाइलाई पनि यही वचन दिएको छु । पत्तै नपाई नेपालगञ्जमा ११ बर्षबिते झैं राजधानीमा कति समय बिताउने हो, थाहा छैन् । कति साथीसँग विछोडिएको छु, अब कतिसँग मिलन होला, अझ कतिसँग पर्ुनमिलन भएको छ । यो त जीवन चक्रको नियम नै हो । जो जहाँ भए पनि हाम्रो सम्बन्ध गाढा रहिरहोस् । टाढिनु पर्दा पीडा अवश्य हुन्छ । तर, एक पटक गाँसिएको सम्बन्ध तोड्न त्यत्ति सहज हुदैन । त्यसैले मलाई र्सार्थक लाग्छ-'धान कुटी चामल चामल कुटी पिठो नजिकको माया भन्दा टाढाको सम्झना मीठो ।' साथी मैले अन्धकारमा नेपालगञ्ज छोडेको छु । उज्यालो लिएर र्फकनेछु, प्रतिक्षा गरेर बस्नु ल ।

कथा

2008-03-23T00:22:00.000-07:00

कविता कारखाना

जनप्रिय खनाल
कर्ुदाकर्ुर्दै थाकिसकें, अहँ पाएन । हो, राजु मैले पाएको छैन् । आज, भोलि, साँझ गर्दै कति दिन, हप्ता र महिना बितिसके । अब धन्दै नमान, म खबर गरिहाल्छु नि । बोलीमा कति मिठास छ, आत्मियता र आश्वासन पनि तर बुझ्न मात्र कठिन ।
राजु भन्छ-'के तिमी बाटो हेरेर दिन बिताउँछौ त -' म फिस्स हाँस्छु । हो, पर्खनु वाहेक मसँग विकल्प छैन् । अर्को व्यवस्था पनि त हुनुपर्‍यो । त्यस्तो खुला वातावरण नै कहाँ छ र -
आहोर-दोहोर गर्नेको अनुहार पढ्छु । फुङ्ग उडेको छ । ओठको लालीमा चहक छैन् । निधार खुम्चिएर चाउरी परेका रेखा झैं देखिन्छन् । भेटिनेसँग पनि कुनै भलाकुसारी छैन् । केवल हात उठाउने र झार्ने मात्रै । लाग्छ सबैको समस्या एउटै छ ।
सिधा बाटो अघि बढ्छु । त्रिवेणी पार गरेर उत्तरपट्टकिो गल्लीभित्र पस्छु । कोठा यत्ति धेरै चहकिलो पनि होइन । कुनामा झोक्राएर बसेकाहरुको लाइन । कोही कसैसँग बोलेका छैनन् । मसानघाटमा झैं सुनसान । शोक मनाइरहेका हुन् वा मौन ब्रत बसेका हुन् । मैले छुट्टाउन सकिन । एउटा छेउमा म पनि गएर उभिए । आफूलाई एउटा समूहभित्र एक्लै भएको ठाने ।
एकछिनपछि चारा छरेको देखें । 'हात्तीको मुखमा जिरा झैं' आहारा नै नपुग्ने चारा । म झस्कन्छु । के यत्ति नै हो त मेरो आहारा - मैले प्रतिपाद गर्दै भने । एउटा वयस्क तर बरिष्ठ लक्का जवान आयो । सबैभन्दा सानो भाग टप्प टिप्छ नबोलेरै हिड्छ । बचेराले उसको प्रतिक्षा गरिरहेका छन् रे -'कसैले मधुरो स्वरमा भन्छ । क्रमशः एकएक गर्दै सबै हराउँछन् । अहँ खुसी लिएर होइन । झनै गहु्रङ्गो भारी बोकेर झैं थकित अनुहार साथ गएको देखिन्छ । अधिकारविहीन कर्तव्यपथमा । मैले पूरानै प्रश्न दोहोर्‍याउँछु । उसले केवल नत्र....मात्र भन्छ ।
मलाई भन्न मन लाग्छ । के कर्मको कुनै प्रतिफल हुँदैन । गीताले र्'कर्म गर फलको आशा नगर' भने झैं हुने हो भने कर्तव्य पूरा गर्दा हुने सानो गल्तीमा गर्ज्रनको अचाक्ली किन हुन्छ - यो कस्तो नियति हो मरेर गर्दा पनि जश नपाउने । यो कस्तो न्याय हो, अन्यायभित्र रजाँइ । अरुको पीडामा कसैलाई खुसी ।
चारा छरेको बेला मलाई झर्ल्यास्स सम्झना हुन्छ-पशुपतिनाथको मन्दिरको बाटो अगाडि शिवरात्रीमा लामबद्ध रुपमा माग्न बसेकाहरुलाई ।' चिल्ला कारमा चढेर आउनेहरुले भिख बाड्छन् । मलाई यहाँ पनि त्यस्तै लाग्छ । फरक यति मात्र छ । कोही भिख बाँडेर सन्तुष्ट हुन्छन् । कोही सन्तुष्ट पारेर बाड्छन् । भिख बाँडेर पनि दान लिन चाहने अचम्मको प्रबृत्ति छ यहाँ । अरुलाई दिएर आफू सन्तुष्ट । दिएर अरु सन्तुष्ट भए भएनन कुनै वास्ता छैन् । भिख दिएर पनि ठूलो गुनको चर्चा गर्ने प्रबृत्ति । म निराश भएर फकन्छु पुनः पखाइमै ।
के पीडा सबैको एउटै हो । आफैंसँग प्रश्न सोध्छु । अहँ होइन, कतिले आफ्नो काम पहिले नै फत्ते गरिसकेको सुन्छु । कतिले पीडा दर्शाएर, कतिले चिल्लो घसेर । आफ्नै गजलको शेरको सम्झना आउँछ ः
'चिल्याउने र चिल्लो घस्नेमै छ जे छ
तोरी भित्रको तेलमा पो के छ'
र् कर्म गर, नगर मतलब छैन् । चिल्लो घस्न माहिर भए उच्च मूल्याङ्गन । ज्याला दिंदाको आधार नै त्यही । तिमी कामको बादशाह नभए के भो त - बातको बादशाह बनेर दिमाख भुट्न सक्छौ भने सफल नि । आफूलाई त्यस रुपमा उभ्याउन लाज लाग्छ । हुन त हो नी नाङ्गो हुने भन्दा हर्ेर्नेलाई लाज हुन्छ । त्यसरी लाज पचाउनेहरु त खुसी नै छन् । फेरि उनीहरुकै हालीमुहाली पनि त छ नि ।
एकछिनपछि सुन्छु-'आज आन्दोलन रे, पीडित संघको ।' माग पूरा नभए अनशन बस्ने । आन्दोलन पनि कस्ता-कस्ता हुन थाले भन्या । श्रीमान्ले श्रीमति कुटे चक्काजाम । सरकारलाई होस् वा कार्यालयमा दवाब दिन धर्ना, अनशन । म हाँसो लाग्छ आफ्नो अधिकार लिन पनि आन्दोलन । हुन त संस्कारै गलत बस्यो नि । दवाब र वाहाना नबनाउने हो भने मरे काम बन्दैन । नीतिबाट चलेको भए पो समाधानको बाटो सजिलो हुन्छ । सबैले सोझासाझालाई नै लुट्न चाहन्छन् । कसले कति लुट्छ भन्ने मात्र हो । केहीबेरमै आन्दोलन स्थगित भएको खबर पाउँछु । आँशिक माग पूरा भए रे ।
यसैबेला हस्याङ्गफस्याङ्ग गर्दै एउटा कवि आउँछ । म एकोहोरिएर टाढा हेरिरहेको हुन्छु । उसले मेरो एकाग्रतालाई भङ्ग गछ । 'माफ गर्नुहोला म तपाईसँग कुरा गर्न सक्छु'-उसले भन्यो । मैले सोधे किन कविता लेख्न - उसले मुसुमुसु हाँसेर आफ्नो उद्देश्य दर्शाउन स्वीकृतिको टाउको हल्लायो । सायद काम बन्छ भन्ने ठान्यो होला । मलाई झनक्क रिस उठेर आयो । 'के तिमी मेरो पीडा खोतरेर कविता लेख्छौं - म नरोकिएर लगातार बोल्छु-'ए कवि, त्रि्रो र मेरो जीवनमा के नै फरक छ - मेरो अभाव, पीडा र छटपटि झैं त्रि्रो पनि त त्यही हो । तिमी किन अरुका जीवन खोतलेर कविता लेख्छौ हँ - तिमी त आफैंमा कथा हौ । त्रि्रा हरेक दिनका कामका अध्यायहरु जोड्ने हो भने उपन्यास बन्छ । अरुको खेदो खन्न सक्नेले आफैं भूमरीमा परेको कविता किन लेख्न सक्दैनौ - तिमी कवि रहेनछौं । तबलाको तालमा नाच्ने नर्तकी मात्र हौं । तिमी आफैंमा संगीत भएर पनि अरुले बजाएर मात्र बज्छौं । तिमी आफै कवि र कविता हौं । तिमी सक्दैनौ भने त्रि्रो कविता अरुलाई लेख्न देऊ । होइन भने अरुको पीडा र दर्दमा नूनचुक लगाएर किन आफ्नो ब्यवसाय नचलाउ । रिस उठ्छ भनिदिन्छु-'नालायक कवि, नालायक कविता कारखाना ।' ऊ जवाफ नदिएरै र्फकन्छ । म कल्पना गर्छु । उसले आफ्नै कविता लेख्छ भनेर तर ऊ अरुकै कविता लेख्न दौडन्छ ।
त्यसपछि म गुनगुनाउँछु । यो त कविता कारखाना हो । यहाँ त वरिष्ठ-वरिष्ठ कवि छन् । सबै कविता नलेखेर मौन बसिरहेका छन् । उनीहरु आफ्नो कविता कोर्छन् न कानुनले दिएको अधिकार नै प्रयोग गर्छन् । यत्तिकैमा एक जना आएर प्याच्च भन्छ-'अधिकार लिन प्रमाण हुनुपर्‍यो नि प्रमाण । सबै निरिह छन् । यी सबै बलिका बोका हुन् । हा... हा... हा... । ऊ यत्ति भनेर जान्छ । म आफैंसँग सोध्छु-'तेरो प्रमाण खोइ - मौखिक सहमति र सम्झौता कानुनी आधार हुँदैन । रोजगारी पाएर सबै मख्ख परेका होलान । न दिनेले दिन चाहृयो न लिनेले दवाब दियो श्रमजीवि सबै कर्तव्यका पूजारी ।
महिनौं भयो लाइनमा बसेको । आउने जानेको क्रम त चलिरहेको छ । तर आफ्नो कहिल्यै आएन । फेरि त्यही कुनामा गएर हर्ेर्छर्ुु घोरिएकाहरुको ताँती, कसैको अस्वभाविक व्यस्तता । पुनः र्फकन्छु कार्यकक्षमा ।
दर्ुइ-तीन महिनापछि राजु आउँदा मलाई पूरानै अवस्थामा टोलाइरहेको देख्छ । ऊ ब्यङ्ग गर्दै जिस्काउँछ-'के त्रि्रो आउने भनेको अझैं आएन ।' मेरो गला अवरुद्ध भएर आवाज निस्कँदैन । उसले पुनः सोध्छ-'दर्ुइ-तीन महिनासम्म पनि नआउने के हो नि -' मेरो मुखबाट अप्रत्यासित रुपमा कुरा भुँइमा खस्छ-'श्रमको मूल्य ।' ऊ हाँस्दै भन्छ-'काम गरेको पारिश्रमिक हो । त्यो पनि पर्खेर पाइन्छ । मागेर पो लिनर्ुपर्छ ।' तिमी पर्खदै गर ।' उसको अन्तिम वाक्यले मलाई वाण हाने झैं हुन्छ । असहृय भए पछि फेरि त्यही कुनामा जान्छु । ताँती उस्तै छ, अवस्था उही, सामुहिक मौनता । म राजुले भनेको त्यहि अन्तिम वाक्य सम्झेर तत्काल एउटा वाहाना झिक्छु । थोरै चारा पाएर र्फकन्छु । मनमनै दङ्ग पर्छर्ुुआफू पनि सफल कलाकार भएकोमा । होइन, होइन, मभन्दा ऊ नै सफल कलाकार । जो हरदिन झुटको खेती गरेर सबैलाई भुलाइरहेको छ । मनमनै झुटो बोलेकोमा आफूलाई धिर्क्काछु र धिर्काछु आफूले काम गर्ने कविता कारखानालाई ।

कथा

2008-03-21T22:32:00.000-07:00

मैनबत्तीको उज्यालो

जनप्रिय खनाल

रात छिप्पिदै गएको थियो । म पर्ढाईमा ब्यस्त थिएँ । एकाएक आकाश गड्किएको आवाज आउँछ र बलिरहेको बिजुली बत्ती निभ्छ । दिनभरी सुतेर होला मलाई पटक्कै निन्द्रा लाग्दैन । अध्यारोमा छाम्मछुम्म पार्दै सलाई खाजेर मैनबत्ती सल्काउँछु । वाहिर चलिरहेको हावाको झोक्काले मैनबत्ती बल्न बाधा पुर्‍याउँछ । बिस्तारै जल्न शुरु गर्छ । म त्यतै नियालेर हेर्छु । अन्धकारमा एक खाले कठोर संघर्ष गर्दै कोठामा मैनबत्तीले उज्यालो छर्छ । कोठामा उज्यालो छर्ने प्रयास गरिरहेको त्यो दृष्यले मेरो मन खिचिरहेको थियो । हेर्दा-हेर्दै केही बेर अघिको बत्ति बामे सर्दै गरेको दियो जवान भइसकेको थियो । ऊ आफू गल्दै मेरो पढ्ने चाहाना पूरा गर्न भरमग्दुर प्रयासरत थियो तर मलाई पढ्ने रुची नै थिएन । उसले आफू जलेर उज्यालो दिएको विषयमै मेरो मन रुमलिएको थियो । ऊ दधिचि ऋषि झैं आफ्नो जीवन सिद्धाएर मेरो लागि उज्यालो छर्दै थियो । मेरो ध्यान त्यही बेला बजेको टेलिफोनको घण्टीले भङ्ग हुन्छ ।
हजुर कस्लाई खोज्नु भयो होला ? (मध्यरातमा आएको फोन आफूलाई नै हो भन्ने अनुमान समेत गर्न नसकि सोध्छु ।) जवाफ केवल हाँसो मात्र आउँछ । त्यसपछिको मेरो अर्को प्रश्न अनायासै हाँसो नै बनिदिन्छ । हाँसो बीच नै अनौठा सवाल जवाफ हुन्छन् । ती कुरा म शब्दले ब्यक्त गर्न असमर्थ छु ।
'किन यति रातीसम्म पनि नसुतेर बस्नु भा'को ?' जवाफभन्दा मलाई प्रश्न नै सोध्न बढि मन लाग्छ । 'तिमी नि सानी ?'
'खै के जवाफ दिउँ ? चाहेर त म ९ बजे नै सुतेकी हुँ । आफूले चाहेर पनि निंदले मान्दोरहेनछ । अन्धकारमा नेपालगञ्जमा लामखुट्टेहरु मित्तेरी लगाउन आउँछन् । गर्मी झन उस्तै । यादको गर्मीलाई सितलता दिन नै हजुरको सम्झना गरेको ।'
'म त दिउँसो तिम्रै बारेमा खै के-के सोच्दै थिएँ । भुसुक्कै निदाएछु । रातमा त केही पढ्नु पर्‍यो भनेर बसेको त बिद्युत नै छैन् । अध्यारोलाई चिर्न मैनबत्तीको सहारा लिएको छु । तर पनि पर्ढाईमा मन नै छैन् । हेर न यो मैनबत्ति आफू जलेर मलाई पढाउन कति प्रसास गरिरहेको छ । किन मैनहरु अरुलाई ज्यान दिन्छन् ? '
मेरो भनाईप्रति ऊ केही गम्भीर हुन्छे 'मैन त एउटा निर्जिव बस्तु हो । यहाँ त जिवात्माहरु पनि आफू जलेर अरुलाई प्रकाश दिने गरिरहेका हुन्छन् । जीवनको एउटा अमूल्य उपलब्धी सम्झेर ।'
'किन मानिसहरु आफ्नो जीवनको मूल्य बुझ्दैनन् काली ? आफू जलेर सिंगो समाजलाई वा ठूलो समूहलाई फाइदा हुने भएपछि त हो, त्यो अमर बन्छ । अझ आजभोलिको अति प्रचलित शब्द शहिद नै बन्छ । होइन भने कुनै एक जनाको लागि मात्र गरेको त्यागका क्रममा भएको मृत्युको त कुनै अर्थ नै रहँदैन ।'
'तपाईको मान्यता शतप्रतिशत ठीक छ तर एक पटक आफू नजिकैको वातावरणलाई पनि त नियालेर हेर्नुस् । कतै त्यही त्यागको छायाँ भेट्नु त हुन्न । तपाईको विचार झै धेरै कुरा सिद्धान्तमा मात्र सीमित हुन्छन् । सिद्धान्त प्रतिपादक नै ती कुराहरुलाई लागू गर्न सक्दैनन् । यही नै परिवर्तनको बाधक बनेको हुन्छ । थाहा छ तपाईलाई-'एक जना चर्चित पण्डित रहेछन् । उनका धेरै चेला पनि बनिसकेका रहेछन् । उनको आफ्नो अनौठो बानी माछामासु बिना खाना नै नरुच्ने । तर, उनले सधैं मांसाहारी बिरुद्धको प्रवचन दिंदा रहेछन् । प्रवचनका क्रममा उनले माछामासु खानु भनेको महापाप हो भन्दा धर्मप्रति आस्था राख्नेहरु निकै प्रभावित भएर उनको ख्याती बृद्धि हुँदै गएको थियो । पण्डितकी श्रीमतीलाई पनि धेरैले मान सम्मान गर्न थालेछन् । आखिर यस्तो किन भइरहेको छ ? भनेर एकदिन उनी पनि लुकेर प्रवचन सुन्न गइछन् । प्रवचनपछि त उनलाई आफूले ठूलो पाप गरेकोमा ग्लानी भयो । घरमा आएर सधैं बनाउने माछामासुका परिकारको सट्टा सागपात लगायतका अन्य शाकाहारी खाना तयार गरिन । पण्डित खाना खान बसे । परिकार आफ्नो चाहाना भन्दा भिन्नै भएपछि निकै रिसाएछन् । सोझी पण्डितनीले हजुरले त माछामासु खानु हुन्न भनेर प्रवचनमा भन्नु भएको होइन र त्यसैले मैले आफ्नो गल्तीको आत्मालोचना गर्दै खानामा सुधार गरेकी । त्यसपछि पण्डितले हाँसेर भनेछन् । तिमी त साहै्र सोझी रहेछौ बूढी । मैले त कितावका माछामासु पो खानुहुन्न भनेको खोलाका माछा त खानु पर्छ । हो यस्तै छन् । यहाँका प्रतिपादकहरु । आफ्नो दैनिक जीवनप्रति ख्यालै नगरी अरुको लागि धेरै काम कुराहरु हुन्छन् । त्यसपछिका परिणामहरु यस्तै हुन्छन् ।'
उनको कुराले मेरो पनि मन छोयो । पल्लो गाउँको हर्केलाई नियालेर हेर्छु । आफ्नो भागको जग्गा समेत बेचेर भाइलाई पढायो । भाइ क्याम्पसमा लेक्चर छ तर दाजुलाई फर्केर हेरेको छैन् । विचारा हर्के अहिले छोरो पढाउन नसकेर शहरमा काम गर्न पठाएको छ । गैरीगाउँको बिर्खेले आफ्नो काका चतुरमानलाई समस्या पर्दा जग्गा बैंकमा राखेर ऋण निकालिदियो । चतुरमान त्यही पैंसाले अमेरिका पुग्यो । अहिले बिर्खे जंगल किनारमा सुकुम्वासी भएर बसेको छ । अखिर किन बुझ्दैनन् मानिसहरु ? भावनामा आएर आफू नै समाप्त हुने गरी अरुका लागि मरिमेट्छन् । परिणाम सधैं पीडा मात्र । कसैले आफूलाई सिध्याएर गरेको सहयोग क्षणिक समयका लागि हो । गुनको बद्ला गुन तिर्नुपर्छ भन्ने किन बुझ्दैनन् । किन मान्छेले समस्या परेको बेला गरेको सहयोगको मूल्य बुझ्दैनन् । मलाई त्यही बेला बाबाआमाले भनेको सम्झना हुन्छ-'छोरा कुलत र कुसंगतमा नलागिस् है ? पढाइ भन्दा अन्त ध्यान नदिनु ।' जसले लगानी गरेको हुन्छ, उसलाई प्रतिफलको आशा हुँदोरहेछ । म पनि बलिरहेको मैनबत्तिले आफूलाई धिक्कारी रहेको ठान्छु ।
हेलो, हेलो.. भनेपछि मेरो मौनता भङ्ग हुन्छ । म चुप लागेर बस्दा सानीलाई नमज्जा लाग्छ । ऊ चिन्ता गर्छे-'किन नबोल्नु भएको ? मैले बढि बोलें र ?' मैले सानीले के भनेकी ठम्याउन सकिन । मेरो ध्यान अझैं जलिरहेका मान्छे र गलिरहेको मैनतिर नै थियो । गल्ती भए माफ पाउँ सानी आफूलाई सच्चाउँदै भन्छे-'रिस पनि कति चाँडो उठेको ?' अहिले त मेरो पूरा ध्यान सानीकै कुरामा थियो । मलाई हाँसो लाग्छ । हा हा हा गरेर हासिदिन्छु । उसलाई ब्यङ्गय गरेको जस्तो लाग्छ । सानी म सँग रिसाउँछे । यो कस्तो प्रेम हो टेलिफोनमै रिसाउने, टेलिफोनमा नै माफी माग्ने अनि टेलिफोनमा र खुसी साँटासाट गर्ने ? हाम्रो वार्तालाप सकिएको छ । सानी आत्तिएर मधुर स्वरमा मैले फोन राखें दिदी आउनु भयो भन्छे । मैले वाईवाईसम्म पनि भन्न भ्याउँदिन । टेलिफोन बिच्छेद हुन्छ । मेरो फोनको रिसिभर कानमा नै लगाइएको हुन्छ । ध्यान फेरि मैनबत्तितिर जान्छ । त्यत्तिबेला मैनबत्ति जलेर अन्तिम अवस्थामा पुगिसकेको हुन्छ । धिप्पधिप्प बलिरहेको बेला हावाको झोक्काले आक्रमण गर्दा कतिकति बेला त धन्न निभ्न नै खोज्छ । त्यस क्षणलाई म सम्झन्छु, बुढेसकाल लागेको बृद्ध मानिसको अवस्था जसले सहारा खोजिरहेको हुन्छ । अनि मलाई लाग्छ, आत्मनिर्भर नहुने हो भने सहारा भनेको क्षणिक हुँदोरहेछ । परनिर्भर भएर बस्ने हो भने जीवन अन्धकारमा धकेलिन्छ । त्यत्तिबेला सानीले भनेको सम्झन्छु-'तपाई आफूलाई नियालेर हुनुस् त ?' यसो दायाँ बायाँ, अगाडि पछाडि हेर्छु, तर कहिं पनि आफ्नो जीवनमा त्यस्तो देख्दिन । सानीले के भनेकी होली आँखा चिम्म गरेर सम्झने प्रयास गर्छु । अहँ ठम्याउन सक्दैन । आँखा खोलेर हेर्दा सारा संसार अन्धकारमय भैसकेको हुन्छ । त्यसबेला म हर्के बिर्खे जस्ताको जीवन पनि यसरी नै अन्धकारमय भएको सम्झन्छु । कोठामा धुवाँको गन्ध आउँछ । म मसानघाटमा जलिरहेको लासबाट धुँवाको मुस्लोले सारा बादल कालो भएको ठान्छु । त्यसपछि थाहा पाउँदिन म कुन बेला निदाएछु ।